Platońska alegoria jaskini służy ukazaniu możliwego przejścia z krainy cieni do świata rzeczywistego. Stąd można ją interpretować przede wszystkim jako przejście od niewiedzy czy mniemań do wiedzy, tj. od złudzeń do poznania prawdy na temat bytu.

W alegorii jaskini opisano więźniów, którzy są unieruchomieni i przykuci kajdanami do skały, tak iż mogą widzieć tylko cienie ludzi, zwierząt i rzeczy, przemieszczających się za nimi. Więźniowie owe cienie biorą za pełnię rzeczywistości.

Jednak nagle jeden z więźniów wyzwala się z kajdan i wychodzi poza jaskinię. Tam widzi bogactwo rzeczy i zjawisk. Początkowo jest oszołomiony i zaskoczony, jednak z czasem uświadamia sobie, że wcześniej dostrzegał jedynie cienie rzeczywistości.

Zakładając, że chciałby powrócić do jaskini i opowiedzieć o tym, czego się dowiedział, dawnym współwięźniom, można przypuszczać, iż ci nie wierzyliby mu, a być może nawet traktowaliby jego doniesienia z wrogością. Ludzie bowiem chętnie tkwią w swoich utartych schematach poznawczych, a dotarcie do prawdy wymaga wysiłku intelektualnego.

Platon swoją alegorią jaskini nawiązał do swojej teorii poznania i metafizyki. Uznawał on bowiem, że w pełni prawdziwą rzeczywistością jest świat wiecznych, niezmiennych, niematerialnych i doskonałych idei, dających się poznawać jedynie intelektem. Świat materialny, o którym można mieć co najwyżej niepewne mniemania na podstawie wrażeń zmysłowych, jest zaledwie cieniem czy kopią doskonalszego odeń świata idei.