Mechanizm wybierania królów Polski po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów to wolna elekcja. 

Wolna elekcja - elekcja viritim

• W Polsce zasada wolnej elekcji wykształciła się po śmierci ostatniego członka dynastii Jagiellonów - Zygmunta II Augusta w 1572 r. 
• Odtąd wyboru nowego władcy dokonywano podczas zjazdu mającego miejsce pod Warszawą (najpierw we wsi Kamień, potem na Woli).
• W elekcji brała udział cała przybyła na nią szlachta oraz delegaci kilku wybranych miast.
• Zorganizowanie elekcji było przedsięwzięciem na wielką skalę. Nad porządkiem obrad czuwali marszałkowie koronni oraz litewscy. 
• W ciągu kolejnych elekcji utrwaliła się pewna niepisana procedura obioru króla. W dniu otwarcia sejmu w kolegiacie św. Jana w Warszawie odbywało się nabożeństwo, po którym udawano się na pole elekcyjne. Tam w tzw. "szopie" debatowano nad kandydatami do tronu. Wokół stawiano namioty dla przybyłej z całego kraju szlachty. 
• W dniu elekcji obie izby - senat i izba poselska - gromadziły się wspólnie. Prymas - interrex - wymieniał kandydatów do tronu i następowało głosowanie. Głosy były liczone pod nadzorem prymasa, który ogłaszał, kto został wybrany nowym królem Rzeczpospolitej. 
• Elekcję kończyło wyznaczenie daty sejmu koronacyjnego.

 

Zalety wolnej elekcji	Wady wolnej elekcji
Szlachta jako ówczesna reprezentacja społeczeństwa polskiego miała możliwość wyboru władcy; Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów wolna elekcja gwarantowała następcę trony (krótki okres bezkrólewia w Rzeczpospolitej); Na przyszłego władcę Rzeczypospolitej mogli kandydować różni pretendenci (możliwość wyboru najlepszego kandydata);	Ryzyko przekupstwa szlachty przy wyborze nowego władcy; W czasie wolnej elekcji często dochodziło do waśni, kłótni oraz wystąpień zbrojnych pomiędzy szlachtą; Wolna elekcja stwarzała możliwość mieszania się obcych mocarstw w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej;