Insurekcja kościuszkowska to pierwsze wielkie powstanie narodowe Polaków skierowane przeciwko Rosji i Prusom, trwające od 24 marca do 16 listopada 1794 roku, spowodowane drugim rozbiorem Rzeczpospolitej w 1793 roku oraz konfederacją targowicką. 

Polska po drugim rozbiorze stała się krajem słabym politycznie i gospodarczo. Państwa ościenne zahamowały wszelkie próby reform politycznych i społecznych. Do Polski napływały wiadomości o sukcesach rewolucjonistów we Francji. W tej atmosferze na terenie Rzeczpospolitej zaczęły powstawać organizacje spiskowe, które przygotowywały powstanie zmierzające do odzyskania ziem utraconych w wyniku pierwszego i drugiego rozbioru oraz postulujące wprowadzenie w państwie podstawowych reform społecznych i ustrojowych. Na przywódcę powstania wybrano Tadeusza Kościuszkę, który zasłynął w czasie wojny z Rosją w 1792 roku oraz w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych w 1775 roku.

Przebieg walk z zaborcami:

1794 rok

• 24 marca - Tadeusz Kościuszko ogłosił na Rynku w Krakowie akt powstania i objął stanowisko Naczelnika.
• 4 kwietnia - zwycięstwo Polaków nad Rosjanami w bitwie pod Racławicami.
• kwiecień - wybuch insurekcji na Żmudzi i w Wilnie pod dowódctwem Jakuba Jasińskiego oraz w Warszawie pod dowództwem Jana Kilińskiego.