| PODSTAWOWE POJĘCIA EKOLOGII |
| |
|
Ekologia jest nauką, która zajmuje się:
- badaniem zależności pomiędzy organizmami a środowiskiem;
- badaniem zależności i interakcji pomiędzy organizmami należących do tych samych i różnych gatunków;
- opisywaniem struktury przyrody - m. in. rozmieszczeniem i liczebnością gatunków na Ziemi.
|
| |
| Ekologia, jako dziedzina naukowa, koncentruje się zatem na działalności charakterystycznej dla nauki jako takiej - gromadzeniu informacji, opisywaniu zjawisk i zależności, analizowaniu, wyciąganiu wniosków czy konstrowaniu teorii. |
| Inaczej wygląda to w przypadku ochrony przyrody i ochrony środowiska. Mimo że w ich kontekście również prowadzone są aktywności badawcze, przedmioty zainteresowań ochrony przyrody i ochrony środowiska mają raczej charakter praktyczny, a nie teoretyczny. |
| |
|
Porównanie ekologii, ochrony przyrody i ochrony środowiska:
| |
EKOLOGIA |
OCHRONA PRZYRODY |
OCHRONA ŚRODOWISKA |
CZYM SIĘ
ZAJMUJE? |
Opisuje, analizuje i wnioskuje o zależnościach i interakcjach występujących w przyrodzie. |
Opracowuje działania zmierzające do zachowania zasobów przyrody i krajobrazu w stanie niezmienionym lub w stanie umożliwiającym prawidłowe funkcjonowanie, w celu zachowania różnorodności biologicznej i stabilności ekosystemów. |
Opracowuje działania zmierzające do optymalnego kształtowania środowiska naturalnego i gospodarowania jego zasobami w taki sposób, aby zapobiegać jego degradacji i utrzymać w stanie optymalnego funkcjonowania |
ZAKRES
BADAŃ |
- badanie wzajemnych zależności między organizmami, gatunkami, populacjami
- badanie zależności pomiędzy organizmami i środowiskiem
- badanie rozmieszczenia i liczebności organizmów na Ziemi
- prognozy o dalszym rozwoju poszczególnych populacji
|
- badanie stabilności ekosystemów w kontekście szacowania ewentualnego zagrożenia
- monitoring skuteczności podejmowanych działań ochronnych |
- badania jakości powietrza, gleby i wód
- badania nad efektywnością wykorzystywania zasobów naturalnych
- badania nad metodami oczyszczania składników środowiska lub zapobiegania ich zanieczyszczeniom
- badania nad skutecznością działań podejmowanych w celu ochrony środowiska |
PRZYKŁADOWE
DZIAŁANIA |
- prowadzenie badań naukowych
- monitorowanie populacji organizmów i ich zasięgów na kuli ziemskiej |
- formułowanie aktów prawnych związanych z ochroną przyrody
- wdrażanie konkretnych form ochrony przyrody (gatunkowej, obszarowej itd.)
- restytucja i reintrodukcja gatunków |
- działania na rzecz zrównoważonego rozwoju
- ograniczanie produkcji odpadów i segregacja oraz ponowne wykorzystanie tych już istniejących
- działania na rzecz zapobiegania zanieczyszczeniom wód, gleby i powietrza
- rozwój technologiczny mający na celu ograniczenie emisji zanieczyszczeń
- formułowanie aktów prawnych związanych z ochroną środowiska |
|
| |
|
 Ważne!
Pojęcie “ekologia” bywa współcześnie używane w innym znaczeniu niż to funkcjonujące w świecie nauki. Znaczenie to nawiązuje do czynnej ochrony zasobów przyrodniczych i środowiska naturalnego. Tym zajmuje się jednak inna dyscyplina - sozologia, która łączy w sobie zagadnienia obejmowane przez ekologię, ochronę przyrody i ochronę środowiska. Sozologia zajmuje się ponadto analizowaniem wpływu działalności człowieka na przyrodę i środowisko, szczególnie w kontekście wpływu negatywnego. W zakres jej działań wchodzi także opracowywanie i promowanie technik i narzędzi zmierzających do minimalizowania degradacji środowiska przez człowieka - zarówno na poziomie globalnym, jak i jednostkowym.
|
|
|
| |
| POZIOMY ORGANIZACJI BIOLOGICZNEJ |
| Ekologia bada i opisuje strukturę przyrody na różnych poziomach, które można przedstawić w sposób hierarchiczny. |
| |
| ORGANIZM |
| jednostka biologiczna przeprowadzająca funkcje życiowe |
| ↓ |
| POPULACJA |
| zbiór osobników tego samego gatunku współistniejących w tym samym czasie i na tej samej przestrzeni, powiązanych wzajemnymi zależnościami |
| ↓ |
| BIOCENOZA |
| ożywiona część ekosystemu pozostająca we wzajemnych zależnościach z częścią nieożywioną (biotopem) |
| ↓ |
| EKOSYSTEM |
| współistniejące ze sobą biotop i biocenoza; jest to powiązany wzajemnymi zależnościami układ elementów ożywionych i nieożywionych ograniczonych w przestrzeni i połączonych funkcjonalnie |
| ↓ |
| BIOM |
| specyficzny dla danych warunków klimatycznych układ biologiczny o charakterystycznej florze i faunie, skoncentrowany w konkretnym obszarze geograficznym |
| ↓ |
| BIOSFERA |
| zbiór wszystkich ekosystemów kuli ziemskiej |
|
|
| |
| NISZA EKOLOGICZNA, SIEDLISKO I ŚRODOWISKO |
|
Każdy żyjący organizm pozostaje w ścisłej, obustronnej zależności ze swoim otoczeniem. Istnieje szereg czynników, nazywanych czynnikami ekologicznymi, które wpływają na rozwój, rozmieszczenie i przeżywalność organizmów.
Można wyróżnić dwa rodzaje czynników ekologicznych:
- biotyczne, czyli ożywione, do których należą inne organizmy;
- abiotyczne, czyli nieożywione, do których należą elementy o charakterze nieożywionym (chemiczne, fizyczne, geograficzne, klimatyczne).
|
| |
| Wszystkie czynniki i zależności, jakich organizm potrzebuje do tego, aby mógł żyć, rosnąć, rozwijać się i rozmnażać, tworzą jego niszę ekologiczną. Co ważne, nisza ekologiczna jest specyficzna dla danego gatunku, ale także - dla konkretnego osobnika. |
|
Na niszę ekologiczną składają się trzy elementy:
- czynniki środowiska
- zasoby środowiska
- interakcje (zależności) z innymi organizmami.
|
 |
| |
|
W kontekście opisywania niszy ekologicznej można rozważać jej dwa rodzje:
- nisza podstawowa, czyli taka, która powinna być zajmowana przez organizm w warunkach optymalnego oddziaływania czynników abiotycznych przy jednoczesnym braku presji oddziaływań między- i wewnątrzgatunkowych (ma więc zasadniczo charakter teoretyczny);
- nisza realizowana, czyli rzeczywista nisza ekologiczna organizmu, która uwzględnia presję innych organizmów i zjawisko nakładania się nisz ekologicznych, czyli konkurencji (między- i wewnątrzgatunkowej).
Nisza podstawowa jest zatem szersza niż nisza realizowana.
|
| |
| Siedliskiem jest z kolei środowisko nieożywione, które tworzy warunki do życia dla danego organizmu lub gatunku. Innymi słowy, siedlisko jest przestrzenią środowiskową, w której występuje organizm (gatunek). |
| |
|
Porówanie niszy ekologicznej i siedliska:
| kryteria różnicujące |
NISZA EKOLOGICZNA |
SIEDLISKO |
| uwzględniane czynniki |
miejsce, rola, pozycja ekologiczna i wymagania danego organizmu |
miejsce, w jakim żyje organizm |
| wzajemna zależność |
konkretna nisza ekologiczna związana jest z danym siedliskiem |
dane siedlisko mieści w sobie wiele nisz ekologicznych |
| oddziałujące (kształtujące) czynniki |
czynniki abiotyczne, czynniki biotyczne, zależności ekologiczne |
czynniki abiotyczne (np. ukształtowanie terenu, nasłonecznienie itp.) |
|
| |
| |
|
SŁOWNICZEK
ekologia - interdyscyplinarna nauka o zależnościach i interakcjach występujących w przyrodzie
populacja - grupa osobników tego samego gatunku żyjąca w na tym samym terenie i w tym samym czasie
biotop - nieożywiona część ekosystemu
biocenoza - ożywiona część ekosystemu
ekosystem - współistniejące biocenoza i biotop
biom - układ biologiczny charakterystyczny dla danego obszaru geograficznego
biosfera - wszystkie ekosystemy Ziemi
nisza ekologiczna - zbiór elementów wymaganych przez organizm lub gatunek do życia
nisza podstawowa - teoretyczne ujęcie niszy ekologicznej danego organizmu, w której nie występuje presja innych organizmów
nisza realizowana - rzeczywista nisza ekologiczna organizmu uwzględniająca wszystkie oddziałujące na niego czynniki
siedlisko - środowisko nieożywione, które tworzy warunki do życia dla organizmu lub gatunku
środowisko - zbiór wszystkich elementów przyrody
|
|
