Królestwo zwierząt jest bardzo różnorodną grupą, jednak organizmy, które do niego należą mają wiele wspólnych cech:

• są wielokomórkowe
• są cudzożywne (heterotroficzne)
• większość z nich zbudowana jest z tkanek
• zwykle potrafią aktywnie się poruszać
• komórki zwierzęce nie posiadają ściany komórkowej ani chloroplastów, ale posiadają lizosomy.

Klasyfikując zwierzęta bierze się pod uwagę różnice w przebiegu rozwoju zarodkowego i różnice w ich budowie. Na podstawie tych różnic zwierzęta można podzielić ze względu na:

• obecność lub brak tkanek
• liczbę listków zarodkowych
• sposób wykształcenia otworu gębowego
• rodzaj jamy ciała
• typ symetrii ciała.

OBECNOŚĆ LUB BRAK TKANEK

Tkanka to zespół komórek o wspólnym pochodzeniu i podobnej budowie pełniących określoną funkcję.

Zgodnie z obecną wiedzą, do zwierząt, które nie posiadają tkanek, czyli do beztkankowców należą wyłącznie gąbki.  Mimo, że ich ciało zbudowane jest z różnych typów komórek, nie tworzą one tkanek. U gąbek komórki nie grupują się w zespoły o konkretnych funkcjach, co więcej te same komórki mogą przyjmować różne role w organizmie. Dlatego nie możemy mówić tutaj o tkankach właściwych występujących u pozostałych zwierząt. 

Zwierzęta posiadające tkanki to tkankowce. Należą do nich wszystkie pozostałe typy zwierząt, tj. parzydełkowce, płazińce, wrotki, nicienie, mięczaki,  pierścienice, stawonogi, szkarłupnie, strunowce.

Wśród podstawowych typów tkanek wyróżnia się tkanki:

• nabłonkową
• mięśniową
• nerwowa
• łączną.

EMBRIOGENEZA 

Embriogeneza, czyli rozwój zarodkowy rozpoczyna się w momencie zapłodnienia i trwa aż do wyklucia się z osłon jajowych (u jajorodnych) lub do opuszczenia organizmu samicy podczas porodu (u żyworodnych).

Kolejne kryteria podziału związane są z rozwojem zarodkowym zwierząt, a właściwie z różnicami, które zachodzą na pewnych etapach tego rozwoju, tj. na etapie bruzdkowania oraz na etapie gastrulacji.

Bruzdkowanie polega na podziałach mitotycznych zapłodnionej komórki jajowej. Dzielący się zarodek nie zmienia swojej masy, ani objętości. W ostatecznej formie morula składa się z 12-16 blastomerów. Blastula powstaje, kiedy pomiędzy blastomery dostaje się płyn rozsuwający je na boki. Wnętrze blastuli wypełnione płynem to blastocel, czyli pierwotna jama ciała. 

Gastrulacja prowadzi do powstania listków zarodkowych. Wczesna gastrulacja polega na wpukleniu się powierzchniowych komórek blastuli do jej wnętrza, co prowadzi do powstania drugiej wewnętrznej warstwy. Powstająca gastrula posiada zewnętrzną ektodermę i wewnętrzną endodermę. 

W trakcie późnej gastrulacji trzecia warstwa komórek powstaje między ekto- a endodermą i określana jest jako mezoderma. Wewnątrz mezodermy powstaje wolna przestrzeń zwana wtórną jamą ciała lub celomą. Podczas gastrulacji powstaje prajelito, które jest zaczątkiem przewodu pokarmowego. Do prajelita prowadzi pragęba.

Do zwierząt dwuwarstwowych należą wyłącznie parzydełkowce, natomiast do zwierząt trójwarstwowych wykształcających ekto-, endo- i mezodermę należą wszystkie (prócz parzydełkowców) zwierzęta tkankowe.

Zwierzęta trójwarstwowe dzielą się na dwie grupy: pierwouste i wtórouste, w zależności od sposobu wykształcenia mezodermy:

1) U zwierząt pierwoustych mezoderma powstaje z komórek ektodermy, które przedostają się do pierwotnej jamy ciała i namnażając się tworzą pęcherzyki - schizocelia.

2) U zwierząt wtóroustych mezoderma powstaje z endodermy, a konkretnie z dwóch uwypukleń ściany prajelita, które oddzielają się tworząc pęcherzyki - enterocelia.

W obu przypadkach wnętrze pęcherzyków stanowi wtórną jamę ciała, czyli celomę.

Do zwierząt pierwoustych należą prawie wszystkie bezkręgowce - z wyjątkiem szkarłupni. Do zwierząt wtóroustych należą wszystkie strunowce oraz szkarłupnie.

Podczas dalszego rozwoju zwierząt pierwoustych pragęba przekształca się w otwór gębowy a na przeciwnym biegunie powstaje odbyt. Odwrotnie jest u zwierząt wtóroustych: pragęba daje początek odbytowi, a na drugim końcu ciała wtórnie powstaje otwór gębowy. Do zwierząt pierwoustych należą prawie wszystkie bezkręgowce - z wyjątkiem szkarłupni. Do zwierząt wtóroustych należą wszystkie strunowce oraz szkarłupnie.

BRUZDKOWANIE SPIRALNE / PROMIENISTE

• Sposób formowania się mezodermy oraz otworu gębowego i odbytowego nie są jedynymi różnicami pomiędzy zwierzętami pierwo- i wtóroustymi.
• Różnice pomiędzy tymi dwoma grupami pojawiają się już na etapie bruzdkowania.
• W trakcie trzeciego podziału mitotycznego u pierwoustych wrzeciona kariokinetyczne dzielących się komórek ustawiają się skośnie do osi blastomerów, a u wtóroustych - równolegle do tej osi.
• Ustawienie wrzeciona wymusza typ bruzdkowania. U pierwoustych zachodzi bruzdkowanie spiralne. Losy blastomerów są zdeterminowane, co oznacza, że od razu wiadomo jaka tkanka powstanie z danego blastomeru. U wtóroustych zachodzi bruzdkowanie promieniste niezdeterminowane. W tym przypadku przyszłość blastomerów nie jest jeszcze określona.

JAMA CIAŁA

W okresie rozwoju zarodkowego u wszystkich zwierząt powstaje jama ciała, która ma postać przestrzeni ograniczonej ścianami ciała i wypełnionej płynem. Wyróżnia się:

1) pierwotną jamę ciała - BLASTOCEL

powstaje w stadium blastuli na skutek rozsuwania się blastomerów ograniczony jest blastodermą i w większości przypadków wypełniony płynem produkowanym przez blastomery u niższych bezkręgowców blastocel wypełniony jest parenchymą u zwierząt dwuwarstwowych blastocel jest jedyną i ostateczną jamą ciała u zwierząt trójwarstwowych blastocel jest tylko formą przejściową i jest wypełniony parenchymą.

2) wtórna jama ciała - CELOMA

Brak lub obecność celomy decyduje o podziale zwierząt na zwierzęta: acelomatyczne, pseudocelomatyczne i celomatyczne. Wśród pierwoustych można znaleźć wszystkie wspomniane typy, natomiast do zwierząt wtóroustych należą wyłącznie zwierzęta celomatyczne, czyli posiadające celomę.

A) Zwierzęta acelomatyczne - nie posiadają wtórnej jamy ciała, a przestrzeń między ektodermą a endodermą wypełnia parenchyma, która ma pochodzenie mezodermalne. Do zwierząt acelomatycznych należą m.in. płazińce.

B) Zwierzęta pseudocelomatyczne - również nie posiadają wtórnej jamy ciała. U tych zwierząt występuje blastocel, który naśladuje celomę pod względem funkcji. Pierwotna jama ciała powstaje między mezodermą a endodermą, dlatego nie jest w pełni odgraniczona przez komórki mezodermy i nie można nazwać jej wtórną jamą ciała. Do zwierząt pseudocelomatycznych należą m.in. wrotki i nicienie. 

C) Zwierzęta celomatyczne - posiadają wtórną jamę ciała - celomę, która powstaje pomiędzy warstwami komórek mezodermy. Do tej grupy należą wszystkie typy zwierząt począwszy od pierścienic.

TYP SYMETRII

Ciało większości zwierząt jest symetryczne, co oznacza, że można przeprowadzić przez nie chociaż jedną płaszczyznę symetrii, dzielącą je na równocenne połówki. Typ symetrii ciała jest ściśle związany z trybem życia zwierzęcia i specjalizacją jego narządów. Wyróżnia się symetrię promienistą i symetrię dwuboczną, chociaż nieliczne zwierzęta np. ślimaki czy gąbki charakteryzują się zupełnym brakiem symetrii.