🤔 Po przeczytaniu tej notatki dowiesz się, jak rozpoznać kategorie estetyczne w tekście kultury.

---

 

Kategorie estetyczne: ironia, groteska, komizm, patos, tragizm

Niektóre zadania maturalne polegają na rozpoznaniu występującej w tekście kategorii estetycznej, czyli sposobu opisu rzeczywistości wywołującego u odbiorcy określone uczucia, np. wzruszenie, obrzydzenie, zachwyt. Najpopularniejsze kategorie estetyczne przedstawiamy w poniższej tabeli:

Kategoria estetyczna	Definicja	Funkcja
ironia	Polega na formułowaniu takich wypowiedzi, których dosłowny sens jest odmienny od zamierzonego. Komunikowane w ten sposób treści są ukryte i często niełatwo je rozpoznać w dziele literackim. Ironia zwykle pojawia się w satyrach, felietonach, ale też w powieściach jako urozmaicenie języka bohaterów.	pośrednia krytyka osób, zjawisk, postaw rozbawienie odbiorcy zwrócenie uwagi na istotne problemy, zagadnienia podkreślenie dystansu wobec osób, zjawisk, także samego nadawcy (autoironia),
groteska	Polega na łączeniu sprzecznych elementów, np. piękna i brzydoty, komizmu i tragizmu lub realizmu i fantastyki. Utwory groteskowe są irracjonalne, dziwaczne, absurdalne. Groteska pojawia się w poematach heroikomicznych, satyrach, również w malarstwie.	piętnowanie różnych zjawisk, osób, ukazanie określonych elementów rzeczywistości w prześmiewczy, karykaturalny sposób,
komizm	Polega na ukazaniu rzeczywistości (sytuacji, postaci) w taki sposób, by wywołała ona rozbawienie odbiorcy. Komizm jest typowy dla komedii, farsy, skeczu, ale może być elementem każdego gatunku literackiego.	rozbawienie czytelnika, ośmieszenie konkretnych osób, postaw, zjawisk, wartości, zaskoczenie odbiorcy, skłonienie do refleksji, funkcja dydaktyczna,
patos	Polega na przedstawieniu osób, zdarzeń, zjawisk w sposób uwznioślony, podniosły. Jest typowy dla dzieł opisujących ważne wydarzenia historyczne, utworów o charakterze religijnym czy patriotycznym. Patos występuje w pieśniach, elegiach, tragediach, odach	poruszenie odbiorcy, zwrócenie uwagi na określony problem, nakłonienie do przyjęcia danej postawy czy poglądów,
tragizm	Polega na konflikcie dwóch równorzędnych wartości. Jednostka stojąca wobec takiego dylematu jest skazana na klęskę. Tragizm jest charakterystyczną cechą tragedii, ale może występować także w powieściach czy poematach.	wywołanie katharsis (w tragedii antycznej), ukazanie dramatu jednostki.

 

---

 

Przykład (Egzamin maturalny 2023):

Treść:

Wyjaśnij, na czym polega ironia zastosowana w 4. akapicie tekstu Olgi Stanisławskiej.

 

Odpowiedź:

Ironia w czwartym akapicie wiąże się z rozbieżnością między dosłownym znaczeniem słów a ich ukrytym sensem. Aprobata autorki dla rzeczywistości jest bowiem pozorna, gdyż krytykuje uproszczoną wizję świata, która nie odpowiada faktycznym realiom. Jest bowiem źródłem powierzchownego poznania. 

---

 

A teraz przećwicz swoją wiedzę, rozwiązując arkusze maturalne:

• Egzamin maturalny 2023
• Arkusz pokazowy, marzec 2022