Przyczyny wybuchu powstania Chmielnickiego w 1648 roku:

• dążenie magnaterii polskiej do podporządkowania sobie Kozaków;
• traktowanie przez szlachtę polską Kozaków na równi z pańszczyźnianymi chłopami;
• najazdy kozackie na ziemie tatarskie;
• dążenia Kozaków do uzyskania większych swobód politycznych i przywilejów analogicznych ze szlacheckimi;
• konflikty religijne między katolikami a prawosławnymi na Ukrainie.

Przebieg powstania Chmielnickiego:

• W roku 1648 doszło do klęsk wojsk Rzeczpospolitej w bitwach nad Żółtymi Wodami, Korsuniem i Piławcami.
• W roku 1649 nastąpiło oblężenie Zbaraża przez oddziały kozackie. W tym samym roku zawarto ugodę w Zborowie, na mocy której Chmielnicki otrzymał tytuł hetmana kozackiego, usunięcie jezuitów z województw kozackich, podniesienie rejestru do 40 tys.
• W 1651 zbrojna odsiecz Jana Kazimierza i zwycięstwo króla w bitwie pod Beresteczkiem. W tym samym roku doszło do zawarcia ugody w Białej Cerkwi. Na mocy ugody zmniejszono rejestr do 20 tys. i ograniczenia terytorium kozackiego do województwa kijowskiego.
• W 1652 roku doszło do wznowienia walk i bitwy pod Batohem, w której Polacy ponieśli porażkę.
• W 1654 roku została uchwalona ugoda w Perejasławiu z Rosją,  w której kozacka starszyzna przekazywała lewobrzeżną Ukrainę Rosji. Powstanie Chmielnickiego upada.

Przyczyny sukcesów Kozaków i klęsk Polaków:

• okres bezkrólewia po śmierci Władysława IV Wazy;
• strach polskiej szlachty wobec sojuszu zawartego przez Kozaków z Tatarami;
• zwycięstwa kozackie przyczyniły się do przyłączania się chłopów i drobnej szlachty ruskiej do powstania.

Powstanie Chmielnickiego nie mogło zostać szybko stłumione ze względu na wewnętrzną sytuację Rzeczpospolitej, która przez kilka miesięcy od wybuchu borykała się z problemem braku władcy.