Cele i metody polityki wewnętrznej Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta:

Zygmunt Stary:

Cele:

• balansowanie między możnowładztwem, a szlachtą średnią, aby nie dopuścić do znacznego rozrostu znaczenia, którejś z grup;
• wciąż posiadanie silnej władzy pomimo konstytucji Nihil novi;
• zapewnienie Zygmuntowi Augusta elekcji vivente rege (czyli za życia panującego króla);
• dołączenie do Polski Mazowsza.

Metody:

• wykorzystywanie władzy, którą posiadał poprzez nadawanie licznych urzędów osobom, które popierały jego politykę;
• nierespektowanie praw szlachty, nie dopuszczając sejmu do wypowiedzenia się, w niektórych kwestiach, a w innych ignorowanie głosu sejmu;
• nadawanie królewszczyzn, aby uzyskiwać kolejnych stronników;
• Bona Sforza wykupowała królewszczyzny, aby ten zostały zwolnione od władzy sejmu;
• na drodze dialogu, poprzez zapewnienie, że jest to akt jednostkowy uzyskanie elekcji vivente rege dla Zygmunta Augusta.

Zygmunt August:

Cele:

• bliska współpraca z możnowładztwem;
• zacieśnienie unii z Wielkim Księstwem Litewskim;
• egzekucja królewszczyzn;
• ustanowienie wzmocnienia wojska.

Metody:

• nadawanie kolejnych królewszczyzn wiernym sobie możnowładcom;
• zawarcie unii lubelskiej, czyli tzw. unii realnej trwale łączącej Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie;
• uzyskanie poparcia ruchu egzekucyjnego i odebranie nielegalnie zajętych królewszczyzn;
• nałożenie na posiadanie królewszczyzny zasady, iż aż 80% zysku z nich kierowane jest do skarbu państwa, a 25% od tego dochodu skierowane zostało na wytworzenie tzw. wojska kwarcianego.