Artykuły henrykowskie - dokument uchwalony na sejmie elekcyjnym w 1573 r., podczas wyboru na króla Henryka Walezego (pierwszego władcy elekcyjnego), określający uprawnienia króla i zasady ustrojowe Rzeczypospolitej. Jako pierwszemu przedłożono je właśnie Henrykowi (stąd nazwa). Każdy nowo obrany w wolnej elekcji monarcha miał zobowiązać się do ich przestrzegania, m..in.: szanowania elekcji viritim, przestrzegania przywilejów szlacheckich oraz konfederacji warszawskiej gwarantującej pokój religijny, zwoływania co dwa lata sejmu na okres nie dłuższy niż sześć tygodni, bez zgody którego nie można było nakładać nowych podatków, zwoływać pospolitego ruszenia, wypowiadać wojny i zwierać pokoju. W razie nie przestrzegania przez władcę Artykułów henrykowskich - szlachta miała prawo wypowiedzenia mu posłuszeństwa.

Pacta conventa - (łac. "układy umówione"), w Polsce szlacheckiej była to umowa publicznoprawna szlachty z nowo obranym królem. Pacta conventa zawierały zobowiązania elekta dotyczące polityki zagranicznej, spraw finansowych, wojska itp. Zostały sformuowane po raz pierwszy w 1573 roku. Ich treść i zakres zmieniały się zależnie od osoby elekta.

Oba te dokumenty - Artykuły henrykowskie oraz pacta conventa - spowodowały znaczne ograniczenie władzy królewskiej i hamowały próby reform państwowych. Od tego momentu stosunki pomiędzy władcą a poddanymi opierały się na zasadzie umowy: jeśli król ich nie przestrzegał, to szlachta miała prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo.