Rozwój przemysłu na zachodzie Europy i dominacja rolnictwa na wschodzie spowodowały, że na naszym kontynencie pojawiły się różne drogi rozwoju gospodarczego (dualizm gospodarczy). 

W Europie Zachodniej - m.in. we Francji, Niemczech i Anglii chłopi dzierżawili ziemię od właścicieli majątków w zamian za czynsz płacony w gotówce. Na tych obszarach następował szybki proces uprzemysłowienia. Zwiększyły się wpływy mieszczaństwa, które było siłą napędową rozwoju produkcji i handlu w miastach. 

W Europie Środkowej i Wschodniej - m.in. w Rzeczpospolitej, Rosji oraz na Węgrzech chłopi byli pracownikami przypisanymi do ziemi należącej do właścicieli majątków - głównie szlachty i nie posiadali wolności osobistej. Szlachta nastawiona na zysk - powiększała swoje gospodarstwa (folwarki), aby produkować więcej. Działalność mieszczan była ograniczona przez szlachtę.

W XV wieku zarysował się gospodarczy podział Europy na:

• rzemieślniczy Zachód;