Przemiany polityczne w ZSRR po śmierci Józefa Stalina.

Po śmierci Józefa Stalina (5 marca 1953 r.) w ZSRR oraz państwach satelickich rozpoczął się okres określany mianem odwilży. Termin ten pochodzi od tytułu powieści Ilii Erenburga o tej samej nazwie, krytykującej stalinizm . Określenie okazało się trafne, ponieważ nastąpiło wówczas rozprężenie po "długiej zimie" stalinowskiego terroru.

Nowe władze ZSRR złagodziły nieco swoje rządy. Ogłoszono wówczas amnestię dla więźniów politycznych, zlikwidowano część łagrów, obywatelom ZSRR pozwolono na podróżowanie po kraju, przywrócono 8 - godzinny dzień pracy, poprawie uległy stosunki międzynarodowe. Ponadto zwiększono nakłady finansowe na przemysł spożywczy i lekki, a także wprowadzono wiele udogodnień w rolnictwie, co przyczyniło się do poprawy warunków życia codziennego.

Nikita Chruszczow doprowadził do aresztowania i rozstrzelania swojego najgroźniejszego przeciwnika - zwierzchnika tajnych służb Ławrientija Berii. W połowie lutego 1956 r., w Moskwie w czasie obrad XX Zjazdu KPZR I sekretarz wygłosił słynny referat "O kulcie jednostki i jego następstwach", w którym skrytykował rządy stalinowskie oraz patologiczną osobowość Józefa Stalina. Chruszczow krytykował Stalina za czystkę, masowe represje, terror, aresztowania, deportacje tysięcy ludzi oraz przeprowadzanie egzekucji bez sądu i bez normalnego dochodzenia. Krytyka była jednak dość wybiórcza, ponieważ nie wspominano o Wielkim Głodzie na Ukrainie oraz Katyniu. Spraw polskich w ogóle nie poruszano. Referat, zgodnie z założeniem kierownictwa partii miał pozostać tajemnicą, jednak szybko trafił do zachodnich korespondentów i został na szeroką skalę rozpowszechniony w krajach komunistycznych, w szczególności w PRL. Przyczyniło się to do częściowej destabilizacji komunizmu również w pozostałych państwach bloku wschodniego.