Tekst 1.

Giovanni Pico della Mirandola

Mowa o godności człowieka

Czytałem […], że Abdallach Saracen zapytany o to, co na tej scenie świata wydaje mu się rzeczą najbardziej godną podziwu, odpowiedział: „Nic nie wydaje mi się bardziej godne podziwu od człowieka”. […] Otóż kiedy zastanawiam się nad sensem [tego powiedzenia], wówczas bardzo niewystarczające okazują się wypowiedzi licznych autorów na temat znakomitości natury ludzkiej, według których człowiek jest pośrednikiem między stworzeniami, współtowarzyszem istot wyższych, królem istot niższych, tłumaczem natury; dzięki przenikliwości zmysłów, dociekliwości rozumu, światłu inteligencji; czymś granicznym między niezmienną wiecznością a płynącym czasem i […] węzłem świata, i co więcej, […] istotą niewiele tylko od aniołów niższą […]. Ważne to wprawdzie właściwości, ale chyba niewystarczające do tego, by zjednać człowiekowi słusznie mu się należący przywilej bycia istotą godną najwyższego podziwu. Dlaczego bowiem nie podziwialibyśmy bardziej samych aniołów i błogosławionych chórów nieba? Otóż wydaje mi się, że teraz wreszcie zrozumiałem, dlaczego […]. […] Było tak. Już najwyższy ojciec i architekt Bóg, zgodnie z tajemnymi prawami mądrości, zbudował ten, który widzimy, dom świata, najwspanialszą świątynię boskości. Region ponadniebiański przyozdobił inteligencjami, znajdujące się w eterze globy ożywił, a szpetne i cuchnące części niższego świata wypełnił mnóstwem istot wszelkiego rodzaju. Po dokonaniu tego dzieła artysta zapragnął, aby znalazł się ktoś, kto by potrafił wniknąć w sens tak potężnego dzieła, kochać jego piękno i podziwiać jego wielkość. Przeto po stworzeniu już wszystkiego, rozmyślał […] nad powołaniem do życia człowieka. […] Postanowił przeto twórca najwyższy, aby ten, któremu nie mógł dać nic własnego, miał wespół z innymi to wszystko, co każdy z nich dostał z osobna. Przyjął więc człowieka jako dzieło o nieokreślonym kształcie, a po wyznaczeniu mu miejsca w samym środku świata, tak się do niego odezwał: – „Nie wyznaczam ci, Adamie, ani określonej siedziby, ani własnego oblicza, ani też nie daję ci żadnej swoistej funkcji […]. […] Natura wszystkich innych istot została określona i zawiera się w granicach przez nas ustanowionych. Ciebie zaś, nieskrępowanego żadnymi ograniczeniami, oddaję w twoje własne ręce, abyś swą naturę sam sobie określił, zgodnie z twoją wolą. Umieściłem cię pośrodku świata, abyś tym łatwiej mógł obserwować wszystko, co się w świecie dzieje. Nie uczyniłem cię ani istotą niebiańską, ani ziemską, ani śmiertelną, ani nieśmiertelną, abyś jako swobodny i godny siebie twórca i rzeźbiarz sam sobie nadał taki kształt, jaki zechcesz. Będziesz mógł degenerować się i staczać do rzędu zwierząt; i będziesz mógł odradzać się i mocą swego ducha wznosić się do rzędu istot boskich”. […] Któż z nas mógłby nie podziwiać tego kameleona? Albo któż mógłby cokolwiek innego podziwiać bardziej? 

Na podstawie: Giovanni Pico della Mirandola, Mowa o godności człowieka, przeł. Z. Kalita, [w:] A. Nowicki, Filozofia włoskiego odrodzenia, Warszawa 1967.

Zadanie 4.

Porównaj koncepcję człowieka przedstawioną we fragmencie Mowy o godności człowieka Giovanniego Pico della Mirandoli z koncepcją człowieka Jean-Paula Sartre’a. Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę.

---

Podobieństwo: Zarówno Giovanni Pico della Mirandola, jak i Jean-Paul Sartre twierdzą, że człowiek nie ma z góry wyznaczonej istoty. I Mirandola, i Sartre są zdania, że człowiek, jako byt wolny, sam kreuje to, kim chce być. Tak dla Mirandoli, jak i dla Sartre'a człowiek jest wolny i wyróżnia się pod tym względem spośród innych bytów na Ziemi.

Różnica: Mirandola twierdzi, że człowiek został stworzony przez Boga, natomiast Sartre, jako przedstawiciel tzw. egzystencjalizmu w wersji ateistycznej, neguje istnienie Boga. Dodatkowo, Sartre sądzi, że wolność może być dla człowieka trudnym brzemieniem (jego zdaniem „człowiek jest skazany na wolność”), podczas gdy Mirandola uważa, iż wolność może być postrzegana jako fundament wielkości i godności człowieka (choć dostrzega on, iż mogąc swobodnie decydować o swoich działaniach, człowiek jest również w stanie staczać się i degenerować).