Mechanizmy obronne zostały wyróżnione i scharakteryzowane między innymi przez Sigmunda Freuda w związku z jego koncepcją psychoanalizy, dla której ważna była charakterystyka psychiki ludzkiej, w której badacz ten wyróżnił następujące warstwy:

• tego, co nieświadome, podświadome i świadome,

• id, ego i superego.

W skrócie, w obszarze nieświadomości zlokalizowane są najbardziej podstawowe ludzkie popędy, których jednostka nie jest sobie w stanie uświadomić. W sferze podświadomości ulokowane są treści, które z jakichś względów jednostka wycofała ze świadomości (czyli treści, które ongiś były świadome, ale przestały takimi być). Z kolei świadoma część psychiki jednostki zajmuje stosunkowo niewielką część jej życia psychicznego.

Obszarem, w którym zlokalizowane są nieświadome popędy psychiki, jest w terminologii Freuda id, które kierując się zasadą przyjemności dąży do jak najszybszego i maksymalnego rozładowania napięcia. Jednak jednostka nie zawsze i nie wszędzie może natychmiastowo i bezproblemowo zaspokoić swoje pragnienia. Dlatego część świadoma psychiki ludzkiej, rozpoznająca realia i będąca w stanie kierować się zasadą rzeczywistości, czyli ego (jaźń), odpowiada za to, żeby dostosować pragnienia do faktycznych okoliczności. Z kolei trzecia warstwa psychiki jednostki, związana z tym, co społeczne, tj. nadjaźń, czyli superego, odpowiada za normy moralne, na które składają się nakazy i zakazy oraz wartości kulturowe. Powstaje w procesie wychowania i powstrzymuje jednostkę przed realizowaniem każdego popędu. W takiej perspektywie ego jest więc „mediatorem” pomiędzy wymaganiami id i superego.

W składającej się z takich warstw psychice ludzkiej, zdaniem Freuda, dochodzi do napięć i konfliktów. Id jest bowiem zachłanne i nastawione na zaspokajanie popędów, superego wiąże się z nazbyt restrykcyjną moralnością, zaś ego musi między nimi mediować, co nie zawsze okazuje się proste. Dlatego człowiek stoi w obliczu wewnętrznego rozdarcia. W szczególności niezaspokojone popędy stają się powodem frustracji jednostki.

Aby rozładować tego rodzaju napięcia i pozbyć się związanych z nimi cierpień, ego stosuje nieświadome mechanizmy obronne. Wśród najważniejszych Freud wymienił: wyparcie, przeniesienie, racjonalizację i sublimację.

Wyparcie polega na tym, że niepożądany popęd, którego nie można zaspokoić, zostaje wyparty do podświadomości (co może stać się źródłem nerwicy).

Przeniesienie polega na tym, że wyparte do podświadomości pragnienie zostaje wyładowane na obiekcie podobnym do zakazanego. Przykładowo, wrogie uczucie żywione do jakiejś osoby zostaje wyładowane na innych, podobnych do niej osobach.

Racjonalizacja wiąże się z oszukaniem samego siebie, czyli wmówieniem sobie, że choć coś poszło nie po naszej myśli, to jednak wychodzi z tego dla nas więcej korzyści, niż strat.

Sublimacja polega na przeniesieniu energii popędowej na dążenia i twory abstrakcyjne, na przykład związane z działalnością artystyczną, naukową lub filozoficzną.

Niektóre mechanizmy obronne, w szczególności sublimacja, mogą pozytywnie wpłynąć na rozwój kultury i twórczości. Jednostka, która nie może dać bezpośrednio ujścia jakiemuś swojemu popędowi i nie jest go w stanie zaspokoić, zaczyna z nadmiaru energii realizować się zastępczo na innym polu, na przykład w sztuce. W takiej perspektywie dzieła kultury mogą być produktami ubocznymi niezrealizowanych popędów.