Mieszkańcy gminy mogą brać udział w procesie decydowania o wydatkach budżetu gminy poprzez specjalne mechanizmy konsultacyjne przewidziane w ustawie, szczególnie zaś poprzez budżet obywatelski. Konsultacje z mieszkańcami gminy mogą być przeprowadzane w przypadkach przewidzianych ustawą oraz w innych ważnych dla gminy sprawach. Konsultacje te służą poznaniu opinii mieszkańców i włączeniu ich w proces decyzyjny dotyczący różnych aspektów funkcjonowania gminy. Ponadto budżet obywatelski stanowi szczególną formę konsultacji społecznych, w której mieszkańcy mają bezpośredni wpływ na decyzje dotyczące części wydatków budżetu gminy.