motyw szkoły

Znaczna część akcji utworu rozgrywa się albo w szkole elementarnej w Owczarach, albo w klerykowskim gimnazjum. Ponadto młodzi ludzie w czasie wolnym od zajęć są kontrolowani przez swoich nauczycieli.

 

motyw patriotyzmu

Choć początkowo wielu uczniów wierzy we wszystko, co przekazują im pedagodzy, z czasem młodzież buntuje się przeciwko rusyfikacji. Najsilniej na rozbudzenie uczuć patriotycznych wśród rówieśników wpływa Bernard Zygier. Za sprawą poematu Reduta Ordona, który chłopak recytuje podczas lekcji polskiego, przyczynia się do tego, że jego koledzy zaczynają interesować się rodzimą literaturą.

 

motyw miłości

Marcin Borowicz zakochuje się w Annie Stogowskiej, ale dziewczyna, nie ma czasu na życie towarzyskie, ponieważ spoczywa na niej wiele obowiązków domowych. Kiedy „Biruta” zaczyna darzyć młodzieńca uczuciem, ten udaje się na wieś. Po jego powrocie do Klerykowa okazuje się, iż dziewczyna wraz z ojcem wyjechała w głąb Rosji.

 

motyw dojrzewania

Głównymi bohaterami utworu są młodzi ludzie, którzy - wraz z rozwojem akcji - dorastają, zmieniają się. Z niepewnych siebie chłopców stają się dojrzałymi, samodzielnymi i świadomymi zagrożenia ze strony zaborców mężczyznami.