Epoki w kulturze XIX wieku:

• romantyzm - za jego początek w Europie uznaje się rewolucję francuską (1789 r.), natomiast w Polsce - wydanie "Ballad i romansów" Adama Mickiewicza, które miało miejsce w 1822 r. Tendencje romantyczne w Europie zaczęły zanikać wraz z wydarzeniami Wiosny Ludów (1848-1849), zaś w Polsce - wraz z upadkiem powstania styczniowego w 1864 r. Kluczowe do światopoglądu romantycznego były takie pojęcia, jak irracjonalizm, indywidualizm, naród, natura, ludowość i orientalizm. Wymienione pojęcia wskazują na to, że w romantyzmie wiarę i uczucia przedkładano nad rozum. Nadano ogromną wartość sferze ludzkiego życia, którą można poznać pozarozumowo (psychika i zaburzenia psychiczne). Romantycy wierzyli, że tylko jednostki bardzo wrażliwe mają dostęp do głębokiej prawdy o świecie, stąd wartościowano to, co irracjonalne - tajemnicze, ukryte, a nawet budzące strach. W związku z pragnieniem odnalezienia innych niż rozumowe dróg poznania, romantyczni twórcy często zwracali się w stronę natury. Przyroda była dla nich źródłem ukojenia i inspiracją.
  W romantyzmie pod wpływem rewolucji francuskiej zaczęto także zastanawiać się nad pojęciem narodu. Jego źródeł doszukiwano się w średniowiecznych legendach i podaniach. Razem ze zwrotem w stronę tożsamości narodowej miał miejsce zwrot w stronę ludowości. Wierzenia i obyczaje ludu fascynowały romantyków, ponieważ były owiane aurą tajemnicy i cudowności. Z drugiej jednak strony inspiracji szukano również w kręgach kultury Wschodu. Orient stał się ważnym źródłem natchnienia dla malarzy i poetów.
  Ważnymi kierunkami filozoficznym w romantyzmie był heglizm i mesjanizm. Twórcą pierwszego był Georg Hegel, który twierdził, że historia świata realizuje się dzięki rozumnej idei (duchowi dziejów). Mesjanizm natomiast był nawiązaniem do wiary chrześcijańskiej i zakładał, że Polacy dzięki swojemu poświęceniu i męczeństwu przyniosą zbawienie całej ludzkości. Tak pojęty mesjanizm propagował Adam Mickiewicz.
• pozytywizm - za jego początek uznaje się klęskę powstania styczniowego (1864 r.), a za koniec - lata 90. XIX wieku. Kluczowe dla światopoglądu pozytywistycznego były cztery hasła: praca organiczna, praca u podstaw, asymilacja Żydów i emancypacja kobiet. Wyrażały one dążenia przedstawicieli nowej epoki, którzy stracili wiarę w skuteczność zbrojnych zrywów, a postanowili skoncentrować się na rozwoju polskiego społeczeństwa i poprawieniu jakości jego życia. Dużą wagę przywiązywano także do chłopów żyjących w skrajnej biedzie i do kobiet, które musiały zostać przygotowane do podjęcia pracy zarobkowej. Ważną kwestią była także asymilacja Żydów. W Polce rosła niechęć do tej narodowości, stąd zachęcano Żydów, aby stopniowo przyjmowali polską kulturę i język z zachowaniem odrębności wyznania. 
  Charakterystyczne dla pozytywizmu kierunki filozoficzne to scjentyzm (nauka jest jedynym pewnym źródłem wiedzy), ewolucjonizm (wszechświat podlega nieustannej przemianie z gorzej dostosowanej formy życia do lepiej dostosowanej), utylitaryzm (dobre i wartościowe jest to, co jest użyteczne dla społeczeństw) i organicyzm (społeczeństwo rozwija się i funkcjonuje jak żywy organizm).

 

Zasada naprzemienności epok polega na tym, że w kolejnych epokach na przemian powtarzają się podobne tendencje. Jeden okres literacki zwykle określany jest czasem rozumu, a kolejny - Boga - i tak na zmianę. Ta naprzemienność nazywana jest sinusoidą epok.