Przemiany polityczne i społeczne w Polsce w latach 1953-1956

Lata 1953-1956 były okresem stopniowego odchodzenia od najbardziej represyjnych form stalinizmu. Proces ten, nazywany odwilżą polityczną, doprowadził do osłabienia terroru, częściowego ograniczenia cenzury oraz zmian w kierownictwie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Nie oznaczał jednak likwidacji systemu komunistycznego.

Początek odwilży po śmierci Stalina

Śmierć Józefa Stalina w marcu 1953 r. początkowo nie spowodowała w Polsce większych zmian. Nadal władzę sprawował Bolesław Bierut, działał rozbudowany aparat bezpieczeństwa, a przeciwników politycznych poddawano represjom. Władze kontynuowały także walkę z Kościołem katolickim. We wrześniu 1953 r. internowano prymasa Stefana Wyszyńskiego.

Przyspieszenie przemian nastąpiło po ucieczce na Zachód wysokiego funkcjonariusza aparatu bezpieczeństwa Józefa Światły. W audycjach Radia Wolna Europa ujawnił on zbrodnie władz komunistycznych, metody działania bezpieki oraz przywileje partyjnych dygnitarzy. Informacje te wywołały oburzenie społeczeństwa i zmusiły władze do ograniczenia działalności aparatu represji. W 1954 r. rozwiązano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, a Władysław Gomułka, więziony od 1951 r., został zwolniony.

Zmiany społeczne i kulturalne

W 1955 r. nastąpiło wyraźne osłabienie cenzury. Prasa i literatura zaczęły podejmować wcześniej zakazane tematy, w tym krytykę stalinizmu, biurokracji i nadużyć władz. Symbolami odwilży stały się „Poemat dla dorosłych” Adama Ważyka oraz powieść „Zły” Leopolda Tyrmanda. Coraz większą rolę odgrywało czasopismo „Po Prostu”, domagające się reform politycznych i społecznych. Powstał także Klub Krzywego Koła, będący miejscem dyskusji inteligencji.

W sztuce zaczęto odchodzić od narzuconego przez władze socrealizmu. Do Polski docierały nowe kierunki artystyczne i literackie z Zachodu. Ożywiło się życie intelektualne, a obywatele coraz śmielej krytykowali warunki życia, niesprawność gospodarki oraz nadmierną kontrolę państwa.

Kryzys polityczny w 1956 r.

Przełomowe znaczenie miał XX Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w lutym 1956 r. Nikita Chruszczow wygłosił na nim tajny referat, w którym potępił kult Stalina i część jego zbrodni. W marcu 1956 r. w Moskwie zmarł Bolesław Bierut, a stanowisko I sekretarza KC PZPR objął Edward Ochab.

W samej PZPR zaostrzyła się rywalizacja dwóch grup:

• puławianie opowiadali się za reformami i częściową liberalizacją systemu,
• natolińczycy chcieli zachowania dotychczasowych metod rządzenia i kontroli nad społeczeństwem.

Jednocześnie narastało niezadowolenie społeczne. Plan sześcioletni nie doprowadził do oczekiwanej poprawy poziomu życia. Forsowanie przemysłu ciężkiego odbywało się kosztem produkcji żywności i artykułów konsumpcyjnych. Robotnicy protestowali przeciw niskim płacom, wysokim normom produkcyjnym i niesprawiedliwemu systemowi podatkowemu.

Poznański Czerwiec

W dniach 28-30 czerwca 1956 r. doszło do wystąpień robotniczych w Poznaniu. Protest rozpoczęli pracownicy Zakładów im. Józefa Stalina, dawnych Zakładów Hipolita Cegielskiego. Domagali się podwyżek płac, obniżenia norm produkcyjnych i zwrotu niesłusznie pobranego podatku. Demonstracja ekonomiczna szybko nabrała charakteru politycznego. Pojawiły się hasła wolnościowe, antykomunistyczne i religijne.

Władze skierowały przeciw demonstrantom wojsko i czołgi. W wyniku walk zginęło około 60 osób, a kilkaset zostało rannych. Premier Józef Cyrankiewicz początkowo przedstawił protest jako skutek działalności zachodnich agentów i zagroził przeciwnikom władzy represjami. Poznański Czerwiec ujawnił jednak skalę społecznego niezadowolenia i przyspieszył zmiany w kierownictwie partii.

Polski Październik i objęcie władzy przez Gomułkę

W październiku 1956 r., podczas VIII Plenum KC PZPR, na stanowisko I sekretarza wybrano Władysława Gomułkę. Decyzja ta wywołała niepokój władz ZSRR. Do Warszawy przybyła delegacja radziecka z Nikitą Chruszczowem, a wojska radzieckie stacjonujące w Polsce ruszyły w stronę stolicy. Gomułka zapewnił jednak, że Polska pozostanie państwem socjalistycznym i członkiem sojuszu ze Związkiem Radzieckim. Dzięki temu uniknięto interwencji zbrojnej.

Objęcie władzy przez Gomułkę zostało przyjęte przez społeczeństwo z dużym entuzjazmem. Liczono, że nowy przywódca zwiększy niezależność Polski od ZSRR i zreformuje państwo. W listopadzie 1956 r. Gomułka wynegocjował w Moskwie korzystniejsze zasady współpracy. Z Polski wyjechali marszałek Konstanty Rokossowski oraz część radzieckich doradców wojskowych. Uregulowano również zasady pobytu wojsk radzieckich i wzajemne rozliczenia finansowe.

Najważniejsze skutki odwilży

Pod koniec 1956 r.:

• zwolniono i objęto amnestią wielu więźniów politycznych,
• uwolniono prymasa Stefana Wyszyńskiego i zawarto porozumienie z Kościołem,
• ograniczono wpływy aparatu bezpieczeństwa i utworzono Służbę Bezpieczeństwa,
• zrezygnowano z przymusowej kolektywizacji rolnictwa oraz rozwiązano większość spółdzielni produkcyjnych,
• częściowo ograniczono cenzurę i zwiększono swobodę debaty publicznej,
• zmniejszono nacisk na rozwój przemysłu ciężkiego, a większe środki skierowano na produkcję artykułów konsumpcyjnych,
• reaktywowano Związek Harcerstwa Polskiego,
• Stalinogród ponownie otrzymał nazwę Katowice.

Podsumowanie

Przemiany z lat 1953-1956 zakończyły najbardziej brutalny okres stalinizmu w Polsce. Zmniejszyła się skala represji, ożywiło się życie społeczne i kulturalne, a Polska uzyskała nieco większą swobodę w stosunkach z ZSRR. Nie doszło jednak do demokratyzacji państwa ani likwidacji monopolu PZPR. Gomułka zamierzał jedynie złagodzić system komunistyczny, a nie go obalić. Odwilż przyniosła więc społeczeństwu częściową poprawę warunków życia i większą swobodę, lecz podstawy ustroju pozostały niezmienione.