Tekst źródłowy:

René Descartes

Rozprawa o metodzie

„A zauważywszy, że w zdaniu: myślę, więc jestem, nie ma nic innego, co by mnie upewniało, że mówię prawdę, jak tylko to, że widzę bardzo jasno, iż aby myśleć, trzeba istnieć, uznałem, że mogę przyjąć za ogólne prawidło, że rzeczy, które pojmujemy bardzo jasno i bardzo wyraźnie, są wszystkie prawdziwe; zachodzi tylko pewna trudność, by móc zauważyć dokładnie, które to rzeczy właśnie pojmujemy wyraźnie. Po czym, zastanawiając się nad tym, że wątpiłem i że wskutek tego moja istota nie była całkiem doskonała, jasno bowiem widziałem, że większą doskonałością było wiedzieć aniżeli wątpić, wpadłem na myśl, by wyśledzić, od kogóż to nauczyłem się myśleć o czymś doskonalszym od siebie; rozpoznałem oczywiście, że musiało to być od istoty, której natura rzeczywiście była doskonalsza […], a nawet która posiadała w sobie wszystkie doskonałości, o których mogłem mieć jakąkolwiek ideę, co, jednym słowem, znaczy, która była Bogiem. […] Na koniec, jeśli są jeszcze ludzie, których o istnieniu Boga i własnej duszy nie przekonały dostatecznie przytoczone przeze mnie argumenty, usilnie pragnę, by wiedzieli, że mniej są pewne wszystkie inne rzeczy, co do których czują się może bardziej upewnieni, a więc to, że posiadają ciało, że istnieje ziemia, gwiazdy i podobne rzeczy. Chociaż bowiem taką mamy pewność moralną tych rzeczy, że nie możemy o nich wątpić, nie chcąc popaść w dziwactwo, niemniej, jeśli idzie o pewność metafizyczną, to musimy przyznać, o ile nie brak nam rozsądku, że mamy dostateczne przyczyny, by nie być tak całkowicie co do nich upewnionymi; wystarczy bowiem dać baczenie na to, że możemy w taki sam sposób wyobrazić sobie we śnie, że mamy inne ciało, widzimy inne gwiazdy i inną ziemię, aczkolwiek nic takiego wcale nie istnieje. Bo też skądże wiemy, że myśli zjawiające się we śnie są fałszywe raczej niż tamte na jawie, zważywszy, że często nie są mniej żywe i wyraźne? I niechże najwybitniejsze umysły badają to, ile zapragną, nie przypuszczam jednak, by zdołały przytoczyć jakąkolwiek rację wystarczającą do usunięcia tej wątpliwości, jeśli z góry nie założyłyby istnienia Boga. Po pierwsze bowiem, nawet przyjęta przeze mnie przed chwilą zasada, że rzeczy, które pojmujemy bardzo jasno i wyraźnie, są wszystkie prawdziwe, jest tylko dzięki temu pewna, że Bóg jest czy też istnieje, oraz że jest on Istotą doskonałą i że wszystko, co w nas się znajduje, od niego pochodzi. Stąd wynika, że nasze idee, czyli pojęcia, jako rzeczy rzeczywiste pochodzące od Boga w tym wszystkim, w czym są jasne i wyraźne, mogą jako takie być tylko prawdziwe. Tak, że, o ile dość często posiadamy idee zawierające fałsz, mogą to być wyłącznie takie, które mają w sobie coś mętnego i ciemnego, ponieważ tym właśnie uczestniczą w naturze niebytu; znaczy to, że tylko dlatego są w nas mętne, że my nie jesteśmy całkowicie doskonali. Jest oczywiste, że nie mniej sprzeciwia się rozumowi pogląd, że fałsz lub niedoskonałość jako taka pochodzi od Boga, jak pogląd, że prawda lub niedoskonałość pochodzą z niebytu. Jeślibyśmy jednak nie wiedzieli wcale, że to wszystko, co jest w nas prawdziwe i rzeczywiste, pochodzi od bytu doskonałego i nieskończonego, to choćby nasze idee były jasne i wyraźne, nie mielibyśmy żadnej racji, która by nas upewniała, że przysługuje im doskonałość prawdziwości”. René Descartes, Rozprawa o metodzie, Warszawa 1988.

__________

Rozwiązanie:

Kryterium prawdy: Jasność i wyraźność.

Rozstrzygnięcie: Kryterium prawdy preferowane przez Kartezjusza (jasność i wyraźność) nie do końca może być uzgodnione z klasyczną koncepcją prawdy.

Uzasadnienie: Według Kartezjusza, kryterium prawdy jest jasne i wyraźne postrzeganie czegoś, dające zarazem niepodważalną pewność. Innymi słowy, tylko te twierdzenia są prawdziwe, które możemy pojąć jako coś, co jest całkowicie jasne i wyraźne w naszej świadomości. Kartezjusz uważał, że kryterium to jest nieomylnym sposobem rozróżnienia prawdy od fałszu, ponieważ pojęcia jasności i wyraźności są takie same dla każdego człowieka i są podstawowymi elementami poznania. Natomiast klasyczna koncepcja prawdy, która obecna była między innymi w filozofii Arystotelesa, uważa, że istotą prawdy jest zgodność zdania (myśli) z rzeczywistością. Według tej koncepcji, twierdzenie jest prawdziwe, jeśli odnosi się do rzeczywistego stanu rzeczy i może być poparte empirycznymi dowodami. Można argumentować, że kryterium Kartezjusza nie jest zgodne z klasyczną koncepcją prawdy, ponieważ opiera się na subiektywnym doświadczeniu jednostki, a nie na zgodności z rzeczywistością. Z kolei klasyczna koncepcja prawdy koncentruje się na zgodności twierdzenia z rzeczywistością, a nie na subiektywnych wrażeniach jednostki. Jednakże w omawianym problemie ważne jest też rozróżnienie między kryterium a istotą prawdy. Kryterium prawdy odnosi się do sposobu, w jaki rozstrzygamy, czy coś jest prawdziwe, natomiast istota prawdy odnosi się do tego, co sprawia, że ​​coś jest prawdziwe. W tym sensie kryterium Kartezjusza i klasyczna koncepcja prawdy mogą być traktowane jako komplementarne: kryterium Kartezjusza (jasność i wyraźność) może pomóc nam w określeniu, które twierdzenia są prawdziwe w naszej świadomości, podczas gdy klasyczna koncepcja prawdy mówi nam, jakie warunki muszą być spełnione, aby twierdzenie było prawdziwe w rzeczywistości i z tą rzeczywistością uzgodnione.