Skutki gospodarcze II wojny światowej na ziemiach polskich:

• Straty materialne Polski po II wojnie światowej były olbrzymie. W gruzach leżały: Warszawa, Poznań, Gdańsk, Wrocław i Szczecin.
• Zniszczone zostały tysiące wsi i zakładów przemysłowych.
• Ponad 50% najważniejszych gałęzi przemysłu tj. górnictwo i hutnictwo - przestało istnieć. 
• Wiele dóbr kultury przestało istnieć. Rozgrabiono dwory, pałace, obrazy, rzeźby i księgozbiory. Za Armią Czerwoną posuwały się tzw. oddziały zdobywcze, których głównym zadaniem były demontaż i wywóz mienia do ZSRS.

3 stycznia 1946 r. wydano ustawę, na mocy której znacjonalizowano przemysł Polski ludowej. Państwo przejęło na własność fabryki, kopalnie i zakłady przemysłowe zatrudniające więcej niż 50 robotników na zmianę. Powołano Centralny Urząd Planowania, kierowany przez prof. Czesława Bobrowskiego. Utworzono Komisję Specjalną do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym, która miała prawo bez wyroku sądowego zamykać w obozach pracy tzw. "szkodników" i "spekulantów" oraz konfiskować ich majątki. Do 1948 r. komisja skazała ponad 10 tys. osób. W ten sposób zlikwidowano znaczną część prywatnego handlu, jednak nie zdołano go całkiem wyeliminować. 

W 1947 r. ogłoszono Plan Odbudowy Gospodarczej - plan 3 - letni (1947 - 1949), który zakładał, że w ciągu trzech kolejnych lat uruchomione zostaną najważniejsze zakłady przemysłowe: kopalnie, porty, stocznie, huty oraz fabryki maszyn, samochodów i traktorów. Dążono do zagospodarowania tzw. Ziem Odzyskanych oraz zapewnienia lepszych warunków bytowych ludności przez odbudowę i budowę nowych mieszkań oraz poprawę zaopatrzenia w żywność. Dzięki wielkiemu wysiłkowi społecznemu, współzawodnictwie pracy (Wincenty Pstrowski), realnym założeniom oraz równorzędnemu rozwojowi sektora konsumpcyjnego i inwestycyjnego - plan 3 - letni został w zasadzie zrealizowany pomyślnie. 

Kolejnym planem polskiej gospodarki był plan 6 - letni (1950 - 1955). Założenia planu były następujące: m.in. wzrost w stosunku do roku 1949 o ponad 150% produkcji przemysłowej, o 60% rolnej, o 112% dochodu narodowego. Były one od początku niemal niemożliwe do zrealizowania. Kierownictwo partyjne często nie brało pod uwagę czynnika ekonomicznego, bezkrytycznie wprowadzając w życie wytyczne z Moskwy. Mimo propagandy i wielkiego wysiłu - plan ten wykonano tylko w ok. 2/3, przy czym nowe fabryki powstały z reguły w starych okręgach przemysłowych - w Warszawie i na Śląsku. W ramach planu 6 - letniego wybudowano m.in. Hutę im. Lenina w Nowej Hucie pod Krakowem, Fabrykę Samochodów Osobowych i Elektrociepłownię na Żeraniu w Warszawie, hutę aluminium w Skawinie, fabryki maszyn rolniczych w Płocku i Poznaniu, stocznie w Gdyni i Szczecinie. 

Załamanie planu 6 - letniego co do efektywności produkcji konsumpcyjnej, zniszczenie resztek przedsiębiorczości obywateli, rozczarowanie społeczne potrzebą kolektywizacji - stworzyło warunki do pierwszego w historii PRL społecznego buntu przeciwko władzy.