Bezpośrednie przyczyny wojny trzydziestoletniej (1618-1648):

- zarzewiem konfliktu stały się Czechy, których ludność w znacznej części była protestancka. W 1617 roku królem Czech został zagorzały katolik arcyksiążę austriacki Ferdynand II Habsburg. Czesi, mimo że obawiali się rządów tego władcy, zgodzili się na nie, ponieważ mieli zagwarantowaną w liście cesarskim z 1609 roku wolność wyznania i praktyk religijnych. Okazało się jednak, że Ferdynand nie zamierzał przestrzegać tych zasad, król wydał także zakaz obejmowania urzędów przez protestantów oraz wprowadził cenzurę;

- zburzenie zboru w Brunowie spowodowało bunt czeskich protestantów (powstanie antyhabsburskie);

- obalenie Ferdynanda II Habsburga i przekazanie czeskiej korony protestanckiemu księciu Palatynatu Fryderykowi V.

Pośrednie przyczyny wojny trzydziestoletniej: 

- rywalizacja francusko-habsburska (Walezjusze vs. Habsburgowie);

- chęć wyswobodzenia się protestanckich państw niemieckich spod władzy katolickich Habsburgów. W tym celu zawarły one w 1608 roku tzw. Unię Protestancką, popieraną przez Francję oraz Anglię;

- utworzenie przez niemieckie państwa katolickie tzw. Ligii Katolickiej w 1609 roku, popieranej przez papiestwo, Cesarstwo oraz Hiszpanię. 

Skutki wojny trzydziestoletniej: 

- Francja otrzymała prawa do biskupstw w Toul, Verdun i Metzu, do habsburskich posiadłości w Alzacji i 10 miast w Nadrenii;

- wzrost znaczenia Szwecji na arenie międzynarodowej. Uzyskała ona Pomorze Szczecińskie, wyspy Uznam, Wolin i Rugię, port w Wismarze i biskupstwa w Bremie i Garden; 

- Brandenburgia uzyskała wschodnią część Pomorza Zachodniego z Kołobrzegiem, arcybiskupstwo w Magdeburgu, biskupstwa w Kamieniu i w Miden;

- Saksonia przyłączyła Łużyce; 

- uznano niezależność Szwajcarii;

- uznano sekularyzacje dóbr kościelnych;

- zapewniono w Rzeszy luteranom i kalwinom wolność wyznania;

- Cesarz uznał faktyczną niezależność książąt niemieckich, którzy podlegali mu od tej pory jedynie formalnie, a podległość ta ograniczała się do niepodejmowania decyzji, które godziłyby w interes Rzeszy jako całości;

- zatwierdzono samodzielność Holandii (Zjednoczonych Prowincji Niderlandów); 

- ogromne zniszczenia oraz wyludnienie w krajach Cesarstwa;

- kryzys gospodarczy: upadek handlu, rzemiosła i rolnictwa;

- wojna trzydziestoletnia zakończyła dominację Hiszpanii i dynastii Habsburgów w Europie;

- nastąpił upadek kultury i oświaty, zwłaszcza czeskiej (wymordowanie szlachty w bitwie pod Białą Górą w 1620 roku).