Przyczyny wojen między Polską a Szwecją:

- próby odzyskania korony szwedzkiej przez Zygmunta III Wazę, utraconej w 1599 r. na rzecz jego stryja - Karola IX Sudermańskiego, który najpierw sprawował rządy w Szwecji w zastępstwie władcy Rzeczypospolitej, a następnie został królem tego państwa w 1600 r. Z tytułu królów Szwecji nie zrezygnowali również synowie Zygmunta III Wazy;

- dążenie Szwecji do uzyskania hegemonii nad Morzem Bałtyckim; 

- włączenie terytorium Estonii do Rzeczypospolitej;

- chęć dominacji nad handlem bałtyckim (Dominium Maris Baltici);

- pogłębiająca się słabość oraz kryzys państwa polsko - litewskiego, jako konsekwencja polityki wewnętrznej Wazów;

- zmagania o Inflanty.

Etapy konfliktu: 

1) Walka o Inflanty, 1600-1622 r.

- 1600 r. - Zygmunt III Waza ogłosił włączenie Estonii do Rzeczypospolitej, wywołując w ten sposób wojnę z Karolem IX Sudermańskim. Konflikt zbrojny miał umożliwić Zygmuntowi powrót na tron szwedzki. W odpowiedzi Szwedzi zajęli większość twierdz w Inflantach;

- Husaria pod dowództwem hetmana Jana Karola Chodkiewicza pokonała szwedzkie oddziały pod Białym Kamieniem w 1604 r. oraz Kircholmem w 1605 r.;

- 1611 r. - podpisanie rozejmu ze względu na śmierć Karola IX i zaangażowanie Polski w wojnę z Rosją;

- 1617 r. - wznowienie działań, przewaga Szwedów;

- 1622 r. - rozejm w Mitawie; Szwedzi otrzymują całe Inflanty aż po rzekę Dźwinę, przy Rzeczypospolitej pozostała Kurlandia i część Inflant wschodnich

2) Wojna o ujście Wisły, 1626-1629 r. 

- 1627 r. - wojska Rzeczypospolitej pokonały Szwedów w kilku bitwach. Bitwa morska pod Oliwą (stoczona 28 XI 1627 na redzie Gdańska) doprowadziła Polaków do ostatecznego zwycięstwa. 

1629 r. - Na mocy pokoju zawartego w Starym Targu (Altmarku) (12 września 1629 r.) - Szwedzi utrzymali Inflanty na północ od Dźwiny i porty w Prusach Królewskich oraz Książęcych (bez Gdańska, Pucka i Królewca). Mogli również pobierać cło (3,5%) od wszystkich towarów wysyłanych z Gdańska. Po kilku latach warunki zmieniono.

1635 r. - zawarto rozejm w Sztumskiej Wsi. Szwedzi zwrócili Rzeczpospolitej miasta pruskie i zrezygnowali z pobierania cła. 

3) Potop szwedzki, 1655-1660 r. 

1655 r. - Karol X Gustaw wykorzystał osłabienie Rzeczpospolitej. W lipcu 1655 r. wojska szwedzkie wkroczyły do Wielkopolski i na Litwę. Pospolite ruszenie pod Ujściem poddało się bez walki. W Kiejdanach Janusz Radziwiłł oddał Litwę pod protektorat Szwecji.

- Pod koniec 1655 r. klasztor paulinów na Jasnej Górze odparł atak Szwedów. Na czele polskich wojsk stanął Stefan Czarniecki (wojna podjazdowa).

- Pod koniec 1656 r. spod panowania szwedzkiego udało się wyzwolić większość kraju. 

- 1657 r. - zaprzysiężono traktaty welawsko - bydgoskie. Elektor Fryderyk Wilhelm zrzucił zależność lenną od Rzeczypospolitej.

- 1660 r. - wojna zakończyła się podpisaniem traktatu pokojowego w Oliwie. Wyparto Szwedów z ziem Rzeczypospolitej. Nie wprowadzono zmian terytorialnych. Szwedzi mieli zwrócić zagrabione dobra kultury. Zapewniono wolność handlu na Bałtyku.

Skutki wojen polsko-szwedzkich:

- znaczne osłabienie państwa polskiego;

- wyludnienie Rzeczypospolitej;

- ogromne zniszczenia;

- upadek miast, zubożenie społeczeństwa;

- masowa grabież dzieł sztuki, bibliotek, cenniejszych przedmiotów użytkowych; 

- wzrost nietolerancji wobec protestantów w Polsce (w 1658 roku wygnano arian, wyznaczono karę śmierci za apostazję); 

- aspiracje Zygmunta III wciągnęły Rzeczpospolitą w wojny, które trwały przez 60 lat; 

- Polska utraciła Inflanty przyłączone w XVI wieku, zrzekła się lenna pruskiego, co pozwoliło książętom pruskim na przekształcenie Prus w królestwo, które w krótkim czasie stało się potęgą militarną;

- Jan II Kazimierz zrzekł się pretensji do tronu szwedzkiego.