Przebieg "odwilży" w ZSRS oraz krajach bloku wschodniego

• Odwilż - destalinizacja, proces odchodzenia od stalinowskich metod rządzenia, zapoczątkowany w ZSRS i państwach bloku wschodniego po śmierci Józefa Stalina w 1953 r. 

Po śmierci Józefa Stalina (5 marca 1953 r.) w ZSRS oraz państwach satelickich rozpoczął się okres określany mianem odwilży. Termin ten pochodzi od tytułu powieści Ilii Erenburga o tej samej nazwie, krytykującej stalinizm. Określenie okazało się trafne, ponieważ nastąpiło wówczas rozprężenie po "długiej zimie" stalinowskiego terroru.

W lutym 1956 r. na XX Zjeździe KPZR Nikita Chruszczow wygłosił referat pt. "O kulcie jednostki i jego następstwach".

Podczas zjazdu, który odbył się w Moskwie przy udziale 55 delegacji partii komunistycznych, Chruszczow przedstawił nowe tezy polityczne. Stwierdził, że pomimo istnienia państw kapitalistycznych, wojny  nie są nieuniknione, a państwa o odmiennych ustrojach mogą współpracować i współistnieć. Wskazał, że dotychczasową konfrontację militarną powinna zastąpić konfrontacja ideologiczna. Różne państwa mogły dojść do socjalizmu różnymi drogami, a sprawowanie władzy w tym systemie ustrojowym powinno mieć charakter kolegialny.

W swoim referacie Chruszczow poddał druzgocącej krytyce rządy Stalina i ujawnił zbrodnie oraz wszystkie nieprawidłowości, nazwane "wypaczeniami socjalizmu". Krytyka "kultu jednostki" załamała mit ZSRS jako "postępowego państwa robotników i chłopów". 

Odczytany na antenie referat Chruszczowa doprowadził do odwilży w niektórych państwach "demokracji ludowej".

W okresie "odwilży" ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych, przeprowadzono rehabilitację skazanych i złagodzono cenzurę.

Przykładem zmian w polityce międzynarodowej było zakończenie konfliktu koreańskiego oraz porozumienie Chruszczowa z Josipem Brozem-Tito. ZSRS uwolnił niemieckich więźniów wojennych i zawarł traktat pokojowy z Austrią w 1955 r. Na jego mocy z terytorium austriackiego wycofano sowieckie wojska.

XX Zjazd KPZR