Sytuacja gospodarcza Rzeczypospolitej w XVII w. 

XVII-wieczny kryzys europejski nie oszczędził również Rzeczypospolitej. Do jego przyczyn zaliczyć należy: 

• olbrzymie zniszczenia wojenne oraz spadek liczby ludności Rzeczypospolitej, 
• niższe ceny za zboże, 
• konkurencja produktów angielskich i rosyjskich na rynku zbożowym, 
• utrata przez część szlachty majątków na Wschodzie. 

Zniszczenia gospodarcze, jakie dotknęły majątki szlacheckie i magnackie, zmniejszyły popyt ich właścicieli na artykuły produkowane w miastach. Negatywnie odbijało się to na sytuacji ekonomicznej i tak słabych ośrodków miejskich. Wiele warsztatów rzemieślniczych w miastach upadło, pozostałe produkowały towary głównie na rynek lokalny. Rozwijały się tylko miasta położone na szlaku wiślanym oraz ośrodki w Wielkopolsce i przy granicy ze Śląskiem.

Gospodarka Rzeczypospolitej w coraz większym stopniu uzależniała się od produkcji folwarcznej. Mniejsza liczba chłopów pańszczyźnianych spowodowała spadek możliwości produkcyjnych majątków ziemskich, przez co prawie połowa gruntów leżała odłogiem. Ponadto w XVII w. doszło w kraju do pogorszenia się warunków klimatycznych. Ochłodzenie klimatu oraz zniszczenia gospodarki spowodowały, że plony były mniejsze niż dotychczas (w XVI w. z 1 wysianego ziarna uzyskiwano 5 lub 6, a w XVII w. - tylko 4, a nawet 3). Tak duży spadek produkcji zboża sprawił, że Rzeczpospolita przestała być jednym z jego głównych eksporterów do Europy Zachodniej. Nastawione na eksport polskie i litewskie gospodarstwa zaczęły ponosić straty. Wówczas szlachta, aby utrzymać dotychczasowy poziom dochodów - podniosła chłopom obciążenia i zwiększyła wymiar pańszczyzny (nawet do 6 dni w tygodniu z łana). Wprowadzono tzw. przymus propinacyjny - nakazujący kupowanie alkoholu produkowanego w szlacheckich majątkach.

Skutki kryzysu gospodarczego bardziej dotknęły średnią szlachtę - magnateria posiadająca majątki w różnych częściach kraju była mniej narażona na zniszczenia wojenne.