Budzenie się świadomości etnicznej Kozaków zaporoskich w XVI i XVII w. 

Kozak to nazwa używana już w średniowieczu, która oznaczała zarówno rozbójnika, jak i człowieka zatrudnionego dla bezpieczeństwa karawany kupieckiej. W XVI w. na Dzikich Polach pojawiło się coraz więcej ludzi, którzy szukali zarobku w łowiectwie i rybołówstwie. Początkowo byli oni łatwym łupem dla Tatarów. Na ziemi pozbawionej kontroli państwa, będącej pograniczem pomiędzy cywilizacjami, rybacy i myśliwi musieli być żołnierzami, którzy łączyli się w większe grupy w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Z biegiem czasu sami stawali się się rozbójnikami i zaczynali atakować nie tylko swoich wrogów. Kozacy - napadając na siedziby tatarskie i tureckie - stali się piratami stepów. 

Podstawową cechą formującej się Kozaczyzny była zasada równości I otwartości, najważniejsze decyzje podejmowano na naradach, w których brali udział wszyscy członkowie grupy. Ustrój ten można określić jako bezpośrednią i wojenną demokrację. 

W latach 30. XVII w. równolegle z kolejnymi buntami, Kozacy zaczęli wysuwać pierwsze pomysły legalizacji Kozaczyzny i nadania jej (zwłaszcza starszyźnie wywodzącej się z drobnej ruskiej szlachty), takich samych przywilejów, jakie miała szlachta polska. Spotkało się to ze zdecydowanym sprzeciwem Rzeczpospolitej. Uwidocznił się wówczas brak przywódców, którzy upomnieliby się o prawa Kozaków i prawosławia. Z głosem Zaporożców nikt się wówczas w Rzeczpospolitej nie liczył, aż do czasów Bohdana Chmielnickiego.