Aldous Huxley 
Nowy wspaniały świat 
Gdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem. – Jaka lekcja jest dziś po południu? – spytał. – Przez pierwsze czternaście minut mieliśmy elementarne wychowanie seksualne – odpowiedziała. – Teraz idzie elementarna świadomość klasowa. Dyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców i dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej poduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem, nasłuchiwał uważnie.  – Mówiła pani: elementarna świadomość klasowa? Może posłuchamy tego z głośnika. Na końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik. „...wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając od środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie chciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani pisać”. […] Dyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […] – Do chwili przebudzenia zostanie im to powtórzone jeszcze ze czterdzieści lub pięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na tydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże i elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy – nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze dziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie potrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów nieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii. – Tej najpotężniejszej siły wszech czasów w zakresie umoralniania i socjalizacji. Studenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […] – Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane […]. I nie tylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! – dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. – Treści państwowe.

A. Huxley, Nowy wspaniały świat, przeł. B. Baran, Warszawa 2013.

Zadanie 16.

Podaj jedną z formuł imperatywu kategorycznego Immanuela Kanta. Następnie sformułuj ocenę moralną – przedstawionych w przytoczonym fragmencie powieści Aldousa Huxleya – praktyk warunkowania dzieci. Uzasadnij sformułowaną ocenę w odniesieniu do przywołanej formuły imperatywu.

---

Formuła imperatywu: Postępuj tak, abyś człowieczeństwa tak w swojej osobie, jak i w osobie każdego innego, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka.

Ocena: