Rola Kościoła katolickiego w tworzeniu polskiej tożsamości narodowej i kulturowej była bardzo duża niemalże od samych początków istnienia państwa polskiego. 

Duchowni w państwie piastowskim odgrywali bardzo ważną rolę, ponieważ ich zadaniem było nie tylko  nauczanie o Jezusie Chrystusie (krzewienie chrześcijaństwa), ale również uczyli oni mieszkańców ziem polskich pisania oraz czytania, przy klasztorach zakładane były pierwsze szkoły, w których nauczycielami byli duchowni. To właśnie duchowni w pierwszych wiekach po przyjęciu przez Polskę chrześcijaństwa, sporządzali dokumenty państwowe oraz prowadzili książęcą/królewską kancelarię. Na ziemie polskie przywieźli oni również dorobek chrześcijańskiej Europy (wzorce architektoniczne oraz malarskie). Wspólna religia chrześcijańska spajała ludność wielu plemion, dawała poczucie jedności. Panujący władca stawał się pomazańcem Bożym, panującym "z woli Boga". Poddani nie mogli podnieść na niego ręki. Jego władza była odtąd święta, nadana przez Boga. Przyjęcie chrztu dawało możliwość zawierania sojuszy z innymi monarchami (poczucie siły). Chrzest zapewniał większe bezpieczeństwo mieszkańcom państwa Mieszka I i odbierał pretekst do najazdów w imię krzewienia wiary.

W czasie rozbicia dzielnicowe Kościół działał na rzecz zjednoczenia ziem polskich. Kościół starała się o jedność podzielonej Polski poprzez wywieranie wpływu na ludność. Biskupi wymagali od księży, aby Ci znali język polski i właśnie w tym języku nauczali ludność miejscową. Duchowni kultywowali kult patronów Polski (św. Wojciecha i św. Stanisława), który to miał jednoczyć ludność polską zamieszkującą różne księstwa. Duchowni propagowali również słowa legendy o św. Stanisławie zgodnie, z którymi tak, jak miałoby zrosnąć się rozczłonkowane ciała biskupa Stanisława ze Szczepanowa, tak również Polska miały się zjednoczyć po okresie rozbicia dzielnicowego. Duchowni uważali, że to właśnie Bóg sprawi cud zjednoczenia ziem Polski.

W średniowiecznym społeczeństwie Kościół odgrywał niemal pierwszorzędną rolę. Miał duży wpływ na życie ówczesnych ludzi, decydował o rozwoju kultury, kształtował światopogląd epoki. Kościół katolicki miał ogromny wpływ na piśmiennictwo - łacinę uczynił językiem panującym w liturgii religijnej oraz literaturze, która dotyczyła wówczas głównie tematyki religijnej i naukowej. Duchowni zakładali przykatedralne i parafialne szkoły. Uczono w nich czytania i pisania po łacinie, modlitw i pieśni kościelnych. Biskupi i zakonnicy wykładali na uniwersytetach, stanowili elitę intelektualną oraz polityczną ówczesnej Europy. Wysokim poziomem szczyciły się szkoły prowadzone przez osoby duchowne. Edukacja klasztorna przyczyniła się do rozkwitu filozofii - kształtowała bowiem życie umysłowe średniowiecznej ludności. Religia wpływała na wszystkie dziedziny życia. Kościół głosił hasła pobożnego postępowania, zgodnego z nakazami Biblii oraz autorytetów kościelnych - teologów i filozofów, według których dobry chrześcijanin powinien przede wszystkim modlić się, pracować oraz przestrzegać wielu posłów. Jego nagrodą miało byś życie wieczne.

Kościół działał również w okresie rozbiorów. Dużą rolę w rozbudzaniu emocji patriotycznych odgrywał także Kościół. Mniej wykształceni, często niepiśmienni członkowie polskiego społeczeństwa właśnie od księży mogli dowiedzieć się o polskich obyczajach i tradycjach narodowych. W Galicji, która cieszyła się szeroką autonomią - odbywały się liczne uroczystości oraz pielgrzymki patriotyczne. 

Po zakończeniu II wojny światowej, w Polsce zniewolonej przez komunistów Kościół katolicki strzegł godności człowieka oraz jego praw. To na nim spoczął obowiązek reprezentowania narodu wobec władzy narzuconej przez ZSRS. W tym ciężkim okresie, religia odgrywała w życiu Polaków bardzo ważną rolę, przynależność do Kościoła dawała poczucie stabilności, duchowni stawali się autorytetami w wielu sprawach, rozjemcami konfliktów i stabilizatorami gwarantującymi porządek i sprawiedliwość. Wielką rolę odgrywał wówczas kardynał Stefan Wyszyński.

Komunistyczne władze zdawały sobie sprawę z siły, jaką posiadał w PRL Kościół, dlatego dążyli do ograniczenia jego wpływów. Staliniści zakazywali budowy nowych świątyń, konfiskowali majątek kościelny, internowali duchownych. Zabraniali nauki religii w szkołach, prowadzili akcje dekrucyfikacyjne. Pomimo licznych prześladowań, Kościół katolicki nieugięcie stał na straży polskiej tradycji narodowej. Jego znaczenie w społeczeństwie wzrosło jeszcze bardziej po wyborze kardynała Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową.