Uorganizowane szaleństwo”

Przeczytaj tekst Aliny Kowalczykowej i wykonaj polecenie

1.określ jakie powiazania pomiędzy motywem obłąkania a literaturą ludową dostrzega Alina Witkowska

Gdyby postawić proste i nieco naiwne pytanie, dlaczego właśnie do tego utworu – powtórzmy: programowego – Mickiewicz wprowadził bohaterkę o zachwianej równowadze umysłu, odpowiedź pozornie mogłaby być nieskomplikowana. Romantyczność była poetycką repliką na artykuł Jana Śniadeckiego "O pismach klasycznych i romantycznych". W tym ataku, wywołanym przenikaniem idei romantycznych do kultury polskiej, Śniadecki między innymi w znamiennym kontekście wymieniał szaleństwo. Przewrotnie broniąc młodych, stwierdził: „Wszakże nie godzi ich się o to posądzać, że nie słuchają żadnych przepisów rozumu, prawdy i przyzwoitości, bo by to było wyniść na Donkiszotów i uorganizować szaleństwo”. A ponieważ – zdaniem Śniadeckiego – nie można przypuszczać, by ktokolwiek rozumny chciał „uorganizować szaleństwo”, tym samym zostaje przekreślony sens romantycznych idei twórczych [...]. Szaleństwo przedzierzga się pod piórem Śniadeckiego w argument rozstrzygający: wystarczy dowieść, że coś jest szalone, aby tym samym zamknąć dyskusję. W Romantyczności odwrotnie: szaleństwo Karusi dyskusję otwiera. Paralelizm chyba nieprzypadkowy. Można przypuszczać, że gdy Mickiewicz wprowadzał do wiersza obłąkaną dziewczynę, a także gdy opatrywał balladę zaczerpniętym z Szekspira mottem, miał w pamięci wywody retoryczne uczonego profesora. [...]

Można sądzić, że na genezie obu tekstów ważyła przede wszystkim atmosfera intelektualna epoki, atmosfera, która skłaniała do zainteresowania pojawiającymi się w człowieku anomaliami; za objawami zaburzeń umysłu można było doszukiwać się głębszych znaczeń, w „maniach”, „omamach” lub „katalepsji”1upatrywać znaki innego widzenia, kontaktów z innym światem. Paralelnie narastały nowe zjawiska w preromantycznej literaturze – inwazja grozy, fantastyki, nadzmysłowości w konwencji serio, pozbawionych racjonalnego wyjaśnienia. Te przemiany, zachodzące w kulturze umysłowej, mogły być inaczej oceniane przez Śniadeckiego, a inaczej przez Mickiewicza; uczonego przerażać jako znak zacofania, poetę intrygować jako wyraz rozbudzenia ciekawości poznawczej. [...] Treść ballady, w której obłąkana, prosta dziewczyna otoczona jest gawiedzią, a także "Przedmowa" do "Ballad i romansów", w której Mickiewicz zwraca uwagę na folklorystyczne inspiracje tomiku, sugeruje istnienie jakichś powiązań choćby tematycznych między postacią Karusi a postaciami z literatury ludowej. Czy jednak w powieściach ludu znajdziemy motyw dziewczyny wpadającej w obłąkanie po śmierci kochanka, czy będzie w nich w ogóle pojawiał się motyw szaleństwa? [...]

W folklorze epoki nie ma pierwowzorów dla bohaterów tracących zmysły z rozpaczy po utracie kochanka lub upadku ojczyzny, dla tych, których gwałtowne namiętności doprowadziły do obłąkania, ani dla tych, którym szaleństwo pozwala głębiej i doskonalej poznać świat. Wierzenia i baśnie ludu nie były wzorem dla romantycznego portretu szaleńca. Można więc przypuszczać, że przyczyn osadzania szaleńców w utworach literackich na tle gminu trzeba szukać raczej po prostu w równoległym zainteresowaniu romantyków folklorem, w wierze w niezbadane głębie mądrości ludu, przez którą, podobnie jak przez obłęd szaleńca, przeświecają prawdy jeszcze nieodgadnione. Zatem inspiracją dla literackiej postaci szaleńca z ludu byłyby nie tyle autentyczne teksty folklorystyczne, ile raczej impuls intelektualny, każący romantykom tak w ludzie, jak w szaleństwie poszukiwać szansy otwarcia nowych perspektyw poznawczych.

Z tego punktu widzenia istniało szczególne pokrewieństwo między tymi dwiema kategoriami, między irracjonalizmem szaleństwa a tajemniczością wierzeń ludowych. [...]

Kwestia obłąkania Karusi okazuje się zatem ważna, gdyż już u wstępu przekreśla możliwość jakiego­kolwiek porozumienia między bohaterami ballady – między ludem a uczonym. Wprowadzenie szaleństwa do utworu jaskrawo ukazało przeciwstawność obu stanowisk. W tej sytuacji wyższość jednego z nich musi być oczywista – i, co więcej, wydawałoby się, że bezsprzecznie rację ma starzec, nietraktujący poważnie majaków istoty obłąkanej. [...]

Młody romantyk mógł oceniać rzecz inaczej. W ówczesnej wiedzy znalazłby nawet racjonalne podstawy, by obłąkaniu przypisać różne nadzwyczajne walory poznawcze. Z pewnością – ujawnianie niezwykłych talentów artystycznych, dar „widzenia”. [...] Starzec chorobę umysłu oceniał jako upośledzenie, romantyk mógł widzieć w niej wyraz tajemniczych zaburzeń. [...] W tym rozumieniu Karusia nie jest „chora”, lecz jest „inna”, szalona, przeżywa wieszcze napięcie, które rozbija porządek świata.