Ryszard Koziołek
Szary geniusz
Polski realizm powieściowy XIX w. przypomina postać Morfeusza w Matriksie, który z obsesyjnym uporem twierdzi, że rzeczywistość istnieje i jest osiągalna. Prus i jego pokolenie mają za plecami sto lat „życia na niby" w państwie, którego odrębność polityczna, geograficzna, gospodarcza i kulturalna znika na ich oczach, a literatura nie może nawet tego zamierania wypowiedzieć. Mimo to proza realistyczna przedstawia rzeczywistość, jak gdyby nigdy nic, jakby np. w Warszawie nie było Rosjan. To realizm schizofreniczny - im skuteczniej udaje życie, tym bardziej eksponuje nierzeczywistość tej symulacji. [.] Lalka to pierwsza polska powieść o nowym świecie, nowocześnie opisanym. Przed Prusem narrator realistycznej powieści jest jak kustosz w muzeum, oprowadzający nic niewiedzące cielęta, a w dodatku nie kłamie. Tu nie dość, że jest ich dwóch, to jeszcze przeczą sobie, podają różne warianty biografii bohatera, ostentacyjnie udają niewiedzę (np.: „Skąd Rzecki znał podobne szczegóły z życia swych współpracowników? jest to tajemnica, z którą przed nikim się nie zwierzał"). Weźmy bohatera: 45-letni wdowiec zakochany w kobiecie młodszej o 20 lat, a nieśmieszny; patriota i powstaniec styczniowy, a z Ruskimi handluje bronią; głosi potrzebę ożywienia rodzimego handlu i przemysłu, a spekuluje na niekorzystnych dla rodzimego przemysłu clach przywozowych. Mimo tych i wielu innych kontrowersji my go lubimy! [...] Liczne sprzeczności i niekonsekwencje w jego powieściach odpowiadają złożoności człowieka, który odkrywa w sobie niepasujące do siebie części. Nie wierzyłem Prusowi, kiedy upierał się, że tytuł powieści odnosi się jedynie do lalki, ciętej na kawałki przed sędziowskim trybunałem, aby odsłonić prawdę o jej pochodzeniu, czyli wypisane wewnątrz imię bohatera. Po latach lektury mu wierzę, ponieważ odkrycie Prusa i genialne przedstawienie tego odkrycia mówi, że człowiek nowoczesny, ten wielbiony przez niego selfmade man, nie ma swojej istoty, jest tworem warunków społecznych i historycznych, ale może też sam się stworzyć; jest modelem do składania. Na początku swej drogi myślowej i twórczej Prus widział w tym fenomen nowej wolności, która była dla jego pokolenia szansą na wyzwolenie się z fatalizmu polskiej historii, cywilizacyjnego zacofania, determinizmu urodzenia. Prus starszy przekonuje się, że te części (wiedza, biznes, miłość, lojalność wobec przegranej, postęp, użyteczność, pragnienie szczęścia, służba ogółowi..) nie tworzą całości, zgrzytają, nie pasują do siebie. Człowiek i powieść mają to samo imię. Co jest jego treścią? To zależy, co nam wyjdzie, bo to model do składania, w którym jest za dużo elementów. [..] Projekt Prusa zrównoważenia romantyzmu pozytywizmem rozumiemy dziś lepiej dzięki Houellebecqowi'. Obu pisarzy wkurza jednostka szantażująca społeczeństwo roszczeniem sobie prawa do absolutnej samorealizacji. Dla Prusa był to spadek po romantycznym bohaterze, który odmawia dostępu do siebie życiu innemu niż jego własne życie psychiczne. Houellebecq atakuje rozpętany kontrkulturą lat 60. nihilistyczny hedonizm lat 80. i 90. Prus przeczuwa, a Houellebecq wie, że wyzwolony wreszcie z ograniczeń politycznych i obyczajowych człowiek to samotna i żałosna maszyna do przyjemności,zaprogramowama ewolucją genetyczną.Ten właśnie problem dręczy Rzeckiego,który utknął jak mucha w sieci pająka-Darwina. - A co,jeśli ludzie to tylko chaotyczne zwierzęta z nadwyżką kultury? - medytuje nad sklepową ladą Rzecki-Dawkins - rozstawiając na początku i na końcu powieści,a naprawdę ,,po tysiączny raz w życiu", nakręcane zabawki.


Zadanie
Wypisz z tekstu sprzeczności istniejące w obrazie głównego bohatera ,,Lalki".Wyjaśnij,czemu one służą.