Liryka refleksyjno-pouczająca

Przedstawiony w Pieśniach świat podlega przemijaniu i myśl o tym powraca uparcie. W rene-
sansie jednak czas nie był tylko potęgą niszczącą, odrzucono jego średniowieczny symbol: śmierć

i posługiwano się greckim Kairòs1

[...]. Bieg czasu był niejako równoważony przez możliwość in-
tensywnego wykorzystania, co w efekcie dawało obrazy pogodne w tonie. Piękną i głęboko huma-
nistyczną pochwałę dobrodziejstw czasu zawarł poeta w pieśni „Nie porzucaj nadzieje” (II 19).

Dla ludzi odrodzenia przykładem przemijania stała się krótkość ludzkiego życia, u Kochanow-
skiego – obraz przemijającej młodości, ujmowany zazwyczaj w antytezę odradzającej się przyrody

i bezpowrotnie uciekającej młodości [...]. Śmierć [...] jest w Pieśniach nie tyle siłą unicestwiającą
człowieka, co wyrokiem sprawiedliwym, zabiera bowiem „tak pana jako sługę” (I 16). Przekonanie
to towarzyszy każdej nieomal wzmiance o śmierci [...], podzielał je poeta z Horacym, choć w tym
zakresie istniała nieprzerwana ciągłość tradycji (ikonograficznej i literackiej). Uwydatnia się w tym

uniwersalna płaszczyzna rozważań ludzkiego losu. Śmierć jest natomiast siłą niszczącą dobra mate-
rialne, jak w średniowiecznej poezji dydaktyczno-moralistycznej, a inaczej niż u wielu renesanso-
wych myślicieli, dla których czas to także sposobność do wzbogacania się.

Przemijanie młodości i śmierć nie wywołują w świecie „bohatera” horacjańskich pieśni więk-
szego niepokoju. Sprawcą jego jest fortuna, „los, którego nie można zrozumieć”, centralny pro-
blem w całej twórczości Kochanowskiego. Ten antyczny symbol – bardzo rozpowszechniony

w renesansowej filozofii i sztuce – podlegał różnym interpretacjom. Dla większości wspólne było
przekonanie, że człowiek może zapanować nad fortuną i uczynić posłuszną sobie.

Z okrucieństwa bezrozumnego losu zdawał sobie sprawę Kochanowski, wielokrotnie to mani-
festując na kartach swoich poezji [...]. Ale jak w pieśni o potopie (II 1), tak i tutaj zalecał ucieczkę

od „płonych trosk” i intensywne korzystanie z bieżącej chwili. [...] Wartością, która zdolna jest
przeciwstawić się działaniu czasu i wszechogarniającemu przypadkowi, jest cnota [...], stanowi
sama w sobie nagrodę i ona zapewnia człowiekowi miejsce w niebie [...]. Dla Kochanowskiego

cnota to nakaz utrzymania pewnego dystansu wobec świata (jak u stoików), a zarazem uczestni-
czenia w nim, to wybór sposobu życia pożytecznego w społecznym sensie [...]. [...]

Dalszą konsekwencją zmagań człowieka z fortuną jest postawa rezygnacji z wielkich bogactw
i wysokich urzędów, jako z dóbr, które daje i odbiera fortuna, unicestwia czas [...]. [...] Wszelkim
namiętnościom i pożądaniom człowieka przeciwstawiona została „złota mierność”. Zgodnie
z uniwersalnym charakterem „bohatera” pieśni „złota mierność” to „przestawanie na swoim” (I 5),
na tym, co w zakresie dóbr materialnych i uprawnień społecznych dziedziczyła jednostka po
przodkach. Nakaz cnoty i nakaz złotego umiarkowania, którym posłuszny być musiał człowiek

doskonały, pozwalał na przyznawanie jednakowej rangi moralnej ludziom różnych stanów, zara-
zem jednak nie naruszając istniejącej hierarchii feudalnej, przeciwnie: zabezpieczał ją. [...]

1
Kairòs – grecki bożek szczęśliwego momentu lub niewykorzystanej szansy, symbolizował przemijalność i ulotność świata; ten,
kto go mijał, miał szansę go pochwycić, a z nim szczęśliwą szansę, jeśli przeoczył ten moment, Kairòs odchodził bezpowrotnie.

65Renesans

Rozpowszechniony w renesansie pogląd o boskości poety, który przez sławę osiąga nieśmier-
telność, sformułował Marsilio Ficino, najwybitniejszy reprezentant renesansowego neoplatoni-
zmu. W jego interpretacji człowiek-twórca ma naturę Boga, pojmowanego jako artifex2

świata.

Jak on bowiem wyraża się w twórczości, włada czasem, może nadto podporządkować sobie fortu-
nę. Znajomość tych poglądów u Kochanowskiego – w wieku XVI bardzo rozpowszechnionych –

potwierdza pieśń „Czego chcesz od nas Panie” [...]. Wydaje się, że jak tam podstawą ich była kon-
cepcja Boga, tak w Pieśniach – człowieka-twórcy i jego dzieła.

Z jakich przesłanek został wysnuty pogląd o boskości poety?