Lesław Tatarowski

Człowiek wobec sacrum ziemi i pracy

Postacią, której literacki status oparty został na związku człowieka z ziemią, jest Maciej Boryna. Oprócz najzupełniej praktycznych gospodarskich więzów, obok psychologicznie i ekonomicznie motywowanej chęci posiadania, uprawiania ziemi, wyposażył Reymont Borynę w cechy symboliczne, telluryczne' właśnie, choć o innych znaczeniach niż w przypadku Jagny. Na pozór zdawać by się mogło, że tworzą oni mityczną parę pierwiastka męskiego i żeńskiego, wpisaną w witalny rytm kosmosu. Ale tylko pozornie, ponieważ sakralna funkcja takiego związku nie została w powieści zrealizowana. Jagna i Maciej przerywają cykl płodności, prokreacji, ciągłości pokoleń, nie spełniają obowiązków macierzyńskich i ojcowskich. Ale to zupełnie inny wymiar ich mitycznej, metaforycznej egzystencji. Sam natomiast Boryna, gospodarz pierwszy we wsi, niegdyś sołtys, uczestnik „wojny", autorytet i przywódca gromady wykreowany został przez Reymonta na wiejskiego herosa. Jednym z najistotniejszych składników tej heroizacji okazuje się przywiązanie do ziemi, mistyczne i instynktowne zjednoczenie z rytmem rolniczej pracy i obowiązku.

Niezwykle sugestywną interpretację Boryny jako człowieka ziemi zawiera scena jego śmierci. Znacząca okazuje się już sama czasoprzestrzeń. Jest noc, a więc zgodnie z mityczną symboliką temporalną pora śmierci, sił pozagrobowych. Wyjątkowo intensywnie świeci księżyc, którego wyeksponowanie aż sześciokrotne w obrazie umierania nie ma chyba precedensu w całej powieści. Przypomina natomiast nastrój nocy wielkosobotniej i zapewne wnosi te same sensy mityczno- -religijne: cykliczność narodzin i zamierania, śmierć, ale widziana w kosmicznym rytmie i przemienności życia i rozkładu, z konsolacyjną' zatem sugestią dialektyki' prowadzącej przez śmieré do nowego życia, do połączenia z ziemią i przyrodą. [...]

Pesymistyczną wymowę epizodu wzmacnia jeszcze zachowanie Boryny, obudzenie się w jego podświadomości instynktu siewcy. Rozpoczyna przeto rytuał obsiewania pól; najpierw uczynił znak krzyża, a potem „[…..) szedł zagonami cicho, niby widmo błogosławiące każdej grudce ziemi, każdemu źdźbłu, i siał – siał wciaż, siał nicstrudzenie" I wszystko byłoby zgodne z rytuałem siewu, gdyby nie to, że Maciej rozrzuca na pola nie ziarno, tylko ziemię. Nie jest to siew płodny, nie spefnia się jego funkcja wprowadzania w ziemie nasienia, z którego zrodzi się nowe mina raczej rzucanie ziemi na trumnę w grobie. Cykl wegetacyjny został przerwany, ziemia (pierwiastek żeński) nie może być zapłodniona przez ziarno siewcy (pierwiastek męski), inaczej: Boryna stracił swą moc prokreacyjną w stosunku do ziemi i rytmu biokosmicznego. Stał się truchłem, martwicą, któremu pozostaje już jedyna droga – wejście w przestrzeń chtoniczną', połączenie z materią i jej życiodajnym obiegiem. Następuje zatem symboliczna reintegracja³ Boryny z ziemią, powrót ciała do źródła życia. [...]

Na to opowiadacz reprezentujący w powieści światopogląd chrześcijański odpowiedziałby sentencją biblijną: z prochu powstałeś i w proch się obrócisz. Ale wyobraźnia [Reymonta] jest bar- dziej poetycka. Po pierwsze dlatego, że przywołuje ludowe, antropomorficzne wyobrażenie nieba z postacią Boga na tronie ze snopów, a po drugie, że motyw sympatii i solidarności przyrody z Boryną, człowiekiem ziemi, rozwinie [...] w sugestii jego rozpłynięcia się w ziemskiej materii. W ten sposób Boryna trwać będzie w przestrzeni Lipiec jako bóstwo chroniczne.

1 z czego wynika pesymistyczna wymowa gestu siewcy wykonywanego przez borynę?