Uwaga! Jest to przykładowe rozwiązanie, które powinno stanowić inspirację do przygotowania własnej wypowiedzi.

Kontekst podstawowy: Dziady, cz. II Adama Mickiewicza

Wybrany kontekst: literacki (Świtezianka Mickiewicza jako przykład dzieła wykorzystującego motyw winy i zasłużonej kary)

Wprowadzenie:

Romantyczna inspiracja ludową moralnością przejawia się w uproszczonej wizji świata, w którym zło zawsze zostaje ukarane, a dobro - nagrodzone. Rozumianą w ten sposób sprawiedliwość często wymierzają nadprzyrodzone siły, takie jak los, Bóg czy upersonifikowana natura.
Podczas gdy bohaterowie Dziadów, cz. II odpowiadają za swe winy dopiero po śmierci, zachowanie strzelca w Świteziance sprowadza na niego natychmiastową zgubę z ręki nimfy wodnej.

Teza:

Bohaterowie Dziadów, cz. II Adama Mickiewicza ponoszą konsekwencje swych czynów - zgodnie z ludową sprawiedliwością zostają surowo ukarani. Podobny los spotyka strzelca, bohatera ballady Świtezianka.

Argumenty:

Józio i Rózia to duchy przedwcześnie zmarłych dzieci, których jedyna "wina" polegała na tym, iż w swym krótkim życiu nie zdążyły doświadczyć cierpienia. Ludowy kodeks moralny jest szczególnie surowy. Zgodnie z nim - aby zasłużyć na życie wieczne - należy zaznać ziemskiej udręki. Choć Józio i Rózia ponoszą karę z powodu swego beztroskiego dzieciństwa, ich los nie jest ostatecznie przesądzony. Aniołki otrzymują od Guślarza dwa ziarnka gorczycy - symbolizujące doczesne cierpienie - dzięki którym mogą wreszcie dostać się do nieba.
Pasterka Zosia odrzucała uczucia zalecających się do niej chłopców. Unikała zamążpójścia, zadowalając się życiem marzycielskiej panny. W ten sposób pozbawiła się okazji do przeżycia miłosnych uniesień, ale też zmartwień. Ponadto wyrzekła się odpowiedzialności związanej z rolą żony i matki. Ponieważ nie zaznała zwyczajnego, ziemskiego życia, nie może odnaleźć szczęścia w zaświatach. W ten sposób egoizm oraz próżność Zosi zostały ukarane. Mimo to dziewczyna zasługuje na odkupienie - zgodnie z zapowiedzią Guślarza wkrótce jej duch dostąpi życia wiecznego.
Widmo złego pana - w przeciwieństwie do pozostałych zjaw - skazane jest na wieczne katusze. Dziedzic wsi był za życia niezwykle okrutnym i bezdusznym tyranem, skrzywdził wiele osób. Wśród jego ofiar można wyróżnić matkę z dzieckiem, którym odmówił gościny w mroźną noc, skazując ich na powolne konanie w wyniku wychłodzenia. Kiedy przymierający głodem człowiek ukradł jabłko z sadu dziedzica, ten postanowił wyjątkowo bezlitośnie ukarać złodzieja - kazał pobić go na śmierć. Ofiary dziedzica prześladują go po śmierci w postaci żarłocznych ptaków, uniemożliwiając mu zaspokojenie głodu oraz pragnienia. Zgodnie z ludowym pojęciem sprawiedliwości jedyną słuszną karą dla widma jest wieczne potępienie. Choć Guślarz oferuje mu pomoc w postaci jadła i napoju, duch nie może z niej skorzystać - ponieważ za życia nigdy nie okazał ludzkiego, miłosiernego oblicza.
Ballada Mickiewicza pt. Świtezianka przestrzega przed bezmyślnym składaniem przysiąg - w kulturze ludowej mających wiążącą, niemal magiczną moc. Zauroczony tajemniczą dziewczyną strzelec obiecuje dochować jej wierności - niedługo potem ulega wdziękom nimfy wodnej. Ta ujawnia swą tożsamość - okazuje się jego własną ukochaną, która postanowiła przetestować jego uczciwość. W odwecie za złamanie świętej przysięgi nimfa porywa młodzieńca w głąb jeziora, skazując jego duszę na tysiącletnią mękę. Kara, jaka spotkała strzelca, może się wydawać niezwykle surowa i nieadekwatna do winy. Tragiczny los bohatera odzwierciedla szczególną niechęć prostego ludu do krzywoprzysięstwa.

Podsumowanie:

Twórczość Mickiewicza - jako reprezentatywna dla romantyzmu - odzwierciedla ludowe wyobrażenie na temat sprawiedliwości. Zgodnie z nią każdego człowieka spotka los, na jaki zasłużył. Wykreowani przez poetę bohaterowie ponoszą surowe konsekwencje swych czynów, takich jak krzywoprzysięstwo (młodzieniec, Świtezianka) czy morderstwo (Widmo złego pana, Dziady, cz. II) - karą okazuje się zwykle wieczne potępienie.
Nie tylko najpoważniejsze zbrodnie mogą sprowadzić na człowieka zgubę. Zgodnie z ludowym kodeksem moralnym należało żyć skromnie, przestrzegając norm społecznych i znosząc trudy codzienności, aby zasłużyć na miejsce w zaświatach.