Eliza Orzeszkowa
Marta i Maria– kwestia kobieca w twórczości Elizy Orzeszkowej
Emancypacja właściwie pojęta to, zdaniem Orzeszkowej, działania społeczne mające na celu poprawienie dotychczasowe nie zadowalającego losu kobiet, ale widziane zawsze w całym w kontekście społecznym, w perspektywie dobra ogólu. Takie ujęcie jest oczywiście charakterystyczne dla całej epoki. John Stuart Mill pisał, x zasada podporządkowując i jedną płeć drugiej " jest złą sama w siebie i stanowi dzisiaj jedną z głównych przeszkód tamujących postęp ludzkości " . Włączenie kobiet do całości życia publicznego byłoby użyteczne dla społeczeństwa: "najgłębsze stosunki ludzkie regulować będzie sprawiedliwość zamiast niesprawiedliwości ", co przyniesie" zdwojenie sumy umysłowych zdolności jakie ludzkości ma na swój użytek "."wyraz tedy emancypacja kobiet - piszę Orzeszkowa – powstał z pojęcia o istniejącej w ludzkości potrzebie zrzucenia z kobiet jakiegoś jarzma, uwolnienia ich od jakichś krępujący więzów ". Zadając pytanie, czy to mężczyźni są przyczyną owego "jarzma", stanowczo – nie wyjaśniając, dlaczego – odpowiada, że nie. Datę – może życie rodzinne? Nie, przecież "życie rodzinne to węgielny kamień obyczajowy na których opiera się gmach społecznego porządku i publicznej moralności,(...) w rodzinie leżą najważniejsze powinności,najwznioślejsze zadania i najczystsze szczęście kobiety ". Jarzmem czym okazuje się całość kulturowe kondycji kobiety – powiedzielibyśmy dzisiaj: wzór jej płci kulturowej mlecznik czyniąca z niej istotę upośledzoną i wiecznie dziecinną, które niepełnowartościowe gość wyraża się nawet w zapisach prawnych ("wieczna małoletność " w kodeksie Napoleona). (...)
W rozdziale o celach i drogach kobiet Orzeszkowa formułuje etykę czynu i pracy jako podstawowego wzoru spełnienia egzystencji ludzkiej. W tych kategoriach też podejmuje zdania emancypacji. Mężczyzna jest w myśl tej koncepcji uczony swego człowieczeństwa, od dziecka słyszy, że jest człowiekiem, a więc że "winien mieć swój cel istnienia, do którego chcąc dojść, spotykać będzie zapory, że zapory te zwyciężać i obalać przyjdzie mu z trudem". Pojęcie równości człowieczeństwie kobiety i mężczyzny Orzeszkowa przyjmuje jako założenie podstawowe, ale w praktyce niezrealizowane. Kobieta, jej zdaniem, jest niepełnoletnią istotą ludzką, "bardziej zbliżoną do kwiata, lalki, anioła niż człowieka". Celem istnienia kobiet nie jest pełnia człowieczeństwa realizowana przez czym i pracę, ale życie rodzinne i małżeństwo. Podobnie o kondycji kobiety pisała jeszcze w 1904 roku. Iza Moszczeńska, znana pedagożka, emancypantka i ekonomistka (" podczas gdy najwyższym pragnieniem rodziców jest widzieć syna sławnym uczonym, znakomitym inżynierem, genialnym artystą, córkę pragną oni uczynić tylko dobrą żoną i matką. (...) takie postępowanie rodziców zdaje się opierać na mniemaniu, że podczas gdy chłopiec i mężczyzna istnieje sam dla siebie, jest czymś sam przez się, dziewczynka i kobieta wychowuje się i żyje tylko dla mężczyzny, i do jego potrzeb, pragnień, poglądów przystosować się musi "). emancypacja w pierwszych tekstach Orzeszkowej to przede wszystkim wysiłek przywrócenia kobiecie człowieczeństwa. Wydaje się więc, iż początkowo status kobiety i kobiecość nie są we według niej bytami zdeterminowany przez jakiekolwiek byty poza ludzkie. Wręcz przeciwnie stanowią konwencję społeczną, stworzoną przez ludzi, to też oni też powinni je zmienić, choćby po to, by stworzyć – jak pisał mill – społeczeństwo oparte na sprawiedliwości, a nie na sprawiedliwości. Już u Orzeszkowej zatem "nikt nie rodzi się kobietą", jak napisała wiele lat później simone de beauvoir' w swej słynnej drugiej płci kobietą( czyli mniej niż człowiekiem) Ludzkie istoty płci żeńskiej stają się na drodze najszerzej pojętą tej socjalizacji. Dlatego też to właśnie edukacja jest jednym z głównych zagadnień myśli emancypacyjnej.

Zad 1
Podaj, jakie skutki, według Milla, miała przynieść emancypacja kobiet. Uzasadnij odpowiedź