Bolesław Prus

Co to jest patriotyzm?

 

I otóż poznaliśmy trzy stopnie patriotyzmu: najniższy objawia się w uczuciu, następny w umyśle, najwyższy w działaniu. Kochać ojczyznę to nie wszystko: potrzeba ją nie tylko kochać, lecz nadto znać i rozumieć: ale i to nie wszystko, gdyż kochając i rozumiejąc ją, trzeba jeszcze coś dla niej robić, ulepszać ją... Innymi słowy: ojczyznę ogarniać należy nie tylko Uczuciem, lecz umysłem I wolą, czyli całą dusza, wszystkimi jej władzami […] Prawdziwy patriotyzm nie tylko polega na tym, ażeby kochać jakąś idealną ojczyznę, ale - ażeby kochać, badać i pracować dla realnych składników tej ojczyzny, którymi są: ziemia, społeczeństwo, ludzie i wszelkie ich bogactwa. [...] No, a chyba zbyteczne byłoby przypominać, że istotny patriotyzm wcale nie potrzebuje walk ani wewnętrznych, między stronnictwami, ani zewnętrznych, z obcymi narodami. Nienawiści wewnętrzne z powodów religijnych, politycznych czy ekonomicznych są niby gangrena w ludzkim ciele i albo muszą być uleczone, albo - doprowadzą do śmierci. Nienawiść zaś do innych ludów, jakkolwiek ją nazwiemy: szowinizmem, hakatyzmem czy nacjonalizmem, nie jest objawem zdrowego patriotyzmu, lecz - egoizmu, który musi budzić niechęć zarówno dla jednostek, jak i dla społeczeństw nim dotkniętych. 

Czołowy przedstawiciel pozytywizmu, epoki, która była reakcją na upadek i tragiczne skutki powstania styczniowego (1863). Pozytywiści zweryfikowali koncepcje mesjanistyczne, idee umierania za ojczyznę na rzecz społecznej, edukacyjnej i ekonomicznej odbudowy Polski. W odpowiedzi na klęskę sformułowali program, który miał wzmocnić kraj i przygotować na przyszłe odzyskanie niepodległości. Patriotyzm rozumieli jako szeroko pojętą pracę na rzecz wspólnoty.

Według Prusa patriotyzmem jest:

Według Prusa patriotyzmem nie jest: