Andrzej Werner - Zwyczajna Apokalipsa (fragmenty).
Polecenie: Wymień te cechy, które powinien posiadać czytelnik, aby właściwie odebrać te opowiadania.

[...]narrator opowiadań, Vorarbeiter Tadek, [...] jest typowym wytworem obozu, jego cechy psychiczne, determinowane są przede wszystkim nową, swoistą sytuacją egzystencjalną, stanowią produkt przystosowania się do niej. Ilustruje w założeniu to, co obóz zrobił z człowieka — choć pytania na tej płaszczyźnie się nie kończą. I ma to być produkt w pewnym sensie przeciętny, bez odchyleń czy to w kierunku obozowej patologii, czy heroicznej walki z naciskiem sytuacji.
Narrator istnieje wyłącznie w obozie, i to zarówno w sensie fizycznym, jak i psychicznym: jego świadomość obraca się tylko wokół spraw związanych z obozem i w sposób swoisty dla takiej mentalności funkcjonuje. Świat na zewnątrz utracił swoje prawa, zniknął z pola widzenia, istniejące w nim normy etyczne straciły rację bytu zastąpione nowym kodeksem i porównanie nie jest już źródłem konfliktu— przynajmniej wprost, w samej narracji. Jak gdyby Tadek żył w obozie zawsze, jak gdyby bramy Oświęcimia były w jedną i w drugą stronę nieprzekraczalne, jak gdyby się tutaj urodził.[...] W literaturze martyrologicznej odczucia podmiotu mierzone są według kryteriów zewnętrznych, spoza obozu. Mogą być zróżnicowane: lepsze i gorsze samopoczucie zależnie od sytuacji w obozie, ale wyłącznie jako większe i mniejsze nieszczęście, szczęście jest poza obozem: w życiu przeszłym lub w nadziei na przyszłość. Borowski jest konsekwentny: skala odczuć istnieje wewnątrz obozu, i to skala pełna, z miejscem na dwie skrajności. Nawet w U nas w Auschwitzu narrator pisze: Rozkoszne dnie: bez apelów, bez obowiązków [...].Jest miejsce na rozrywki, i na cierpienie. Świat pełny — choć w ograniczonych granicach.
Konsekwentnie też w stosunku do takiej sylwetki prowadzona jest przez nią narracja. I z kolei sama narracja stanowi jeden z najbardziej dobitnych elementów charakterystyki Tadka. Suchy, beznamiętny, rzeczowy ton opisu koszmarnych scen określa również psychikę narratora, określa stopień przedmiotowej degradacji. Istnieje tu jedność, pełna koherencja języka i działania: ten człowiek nie może inaczej mówić; ktoś, kto tak mówi, nie może inaczej postępować,[...]
Dalszą konsekwencją takiego rozumienia postaci i przeciwnie — elementem charakterystyki — jest skrajnie behawiorystyczna technika narracji. Opowiadania Borowskiego stanowią jeden z najbardziej konsekwentnych [...] przykładów prozy behawiorystycznej nie tylko w polskiej literaturze. Całkowity brak introspekcji, monologów wewnętrznych, nawet w formie wewnętrznego dialogu — jak to jest u Hemingwaya — liczą się tylko ludzkie zachowania, gesty i ich werbalne, dialogowe odpowiedniki.[...] Behawioryzm narracji wynika tutaj ze szczególnego widzenia pewnej rzeczywistości historycznej, a nie z ogólnych przeświadczeń o charakterze psychologicznym na temat płodności czy zasadności takiej lub innej metody, a już tym bardziej z kopiowania tradycji literackiej.[...] Narrator Borowskiego pozbawiony jest sfery wewnętrznej, bo tego wymaga jego rzeczowy status w obozie, po prostu nie może być inaczej, innego typu narracja byłaby niekonsekwencją, wyłomem w założonej konstrukcji — a nie jej podkreśleniem. Zewnętrzność dominuje w wizji Borowskiego nie dlatego, że jest to szczególnie dogodny punkt obserwacyjny, ale dlatego, że przedmiot życia psychicznego nie posiada i owa zewnętrzność pozostaje w stosunku wprost proporcjonalnym do stopnia reifikacji bohaterów i narratora, obie sfery są nierozłącznie związane.
Podobnie wygląda sprawa naturalizmu, tak często przypisywanego Borowskiemu. Cóż by to mogło oznaczać? Jeśli potoczne rozumienie tego słowa: brutalność opisów — dyskutować szkoda. Jeśli nieselektywne, ściśle werystyczne nastawienie — jest to już w świetle dotychczasowych rozważań oczywista bzdura i nie o to chyba chodziło. Zatem rozumienie człowieka w kategoriach fizjologicznych, domena tak pojmowanej natury, walka o byt itp. Za takim ujęciem zdaje się przemawiać wiele, wspomnianych zresztą, przesłanek. Ale znowu jest to kwestia obserwacji danej rzeczywistości historycznej, rzeczywistości bardzo szczególnej, a nie wynik jakichkolwiek uogólnień na temat ludzkiej natury. To ludzie w obozie na skutek określonych przyczyn postępowali w taki, a nie inny sposób i takiej interpretacji podlegają.[...] W warstwie słownej wartości nie istnieją, niemniej jednak cała konstrukcja do pewnych wartości się odwołuję — są one założeniem i koniecznym warunkiem efektu. Są one na zewnątrz, dla czytelnika, a nie narratora, ale nie wbrew narracji, lecz świadomie przez nią przywołane.[...]
Opowiadania Borowskiego zakładają czytelnika, dla którego pewne pryncypialne wartości są czymś stałym i niepodważalnym, dla którego ludzka krzywda, cierpienie, poniżenie, upokorzenie, głód — są złem, śmierć — złem największym, śmierć masowa, wyniszczenie gatunku — złem wprost niepojętym. W tym sensie stanowi on pewnego rodzaju element utworów, nieodłączny składnik całej struktury - wraz z wartościami, które ze sobą niesie. Bez niego opowiadania Borowskiego byłyby czymś niekompletnym, więcej — jak wskazują owe kontrasty — czymś nie do pomyślenia. Dzięki zastosowaniu swoiście literackiego chwytu, niepowtarzalnego w innym języku, osiągnął Borowski rzecz paradoksalną: wprowadził wartości to ściśle przedmiotowej narracji nie naruszając, a potęgując byt przedmiotowy odpowiadającego.[...]
Można powiedzieć, że Borowski zwraca się do tego samego czytelnika, co literatura martyrologiczna: człowieka, który sens przedstawionych wydarzeń ocenia pod względem etycznym w sposób jednoznaczny. Wspólnota ta dotyczy wszakże tylko pryncypialnych wartości. Sposób, w jaki Borowski przemawia do czytelnika, nie jest bynajmniej realizacją jego oczekiwań, lecz świadomą prowokacją, działa na zasadzie szoku.