Formy i skutki rusyfikacji i germanizacji na ziemiach polskich w XIX w.

Rusyfikacja

Polityka rusyfikacyjna względem Polaków nasiliła się zwłaszcza po upadku powstania styczniowego z lat 1863 - 1864, zniesiono wówczas odrębność administracyjną Królestwa Polskiego, zmieniając jego nazwę na Kraj Przywiślański. Polskich urzędników zastąpiono rosyjskimi, zniesiono wolność słowa, wprowadzono cenzurę, językiem urzędowym został język rosyjski. Represje dotknęły także Kościół katolicki. Zlikwidowano klasztory oraz skonfiskowano większość majątków kościelnych. Ponadto przeprowadzono całkowitą rusyfikację szkolnictwa. Do szkół wprowadzono język rosyjski, pozostawiając język polski jako język nadobowiązkowy, wykładany po rosyjsku. Tylko religia mogła być wykładana po polsku. Zakazano posiadania polskich książek w internatach i na stancjach. Ówczesny kurator - Rosjanin - nawoływał, by polskie matki śpiewały swoim dzieciom kołysanki po rosyjsku.

Próba rusyfikacji Polaków - nie powiodła się. Przeciwnie, mimo wszelkich zakazów nasi przodkowie dbali o polską mowę. W domach rodzice i dziadkowie uczyli dzieci historii ojczystego kraju.

Germanizacja

Pod tym pojęciem kryje się polityka Prus zmierzająca do dyskryminacji Polaków pod względem politycznym i gospodarczym, mająca na celu wynarodowienie polskiej ludności.

Działania germanizacyjne nasiliły się zwłaszcza po klęskach polskich powstań narodowych, jednak ich największe natężenie przypadło w zaborze pruskim na okres rządów kanclerza Rzeszy - Otto von Bismarcka (lata 1861-1890, zjednoczenie Niemiec). Niemiecki polityk w jednym ze swych listów pisał: "Bijcie Polaków, ażeby aż o życiu zwątpili. Mam wielką litość do ich położenia, ale jeżeli chcemy istnieć , to nie pozostaje nam nic innego, jak ich wytępić". Zaczęto wówczas znosić polskie nazwy i zastępować je niemieckimi, w szkołach język niemiecki funkcjonował jako język wykładowy, jedynie religii nauczano w języku polskim. Prusacy chcieli, aby Wielkopolska i Pomorze stały się ziemiami czysto niemieckimi.

W 1871 r. Bismarck rozpoczął realizację polityki zwanej "Kulturkampf" - walka o kulturę, wymierzonej w Kościół katolicki i Polaków, którzy w większości byli katolikami. Rozpoczęto również akcję masowego wysiedlania Polaków nieposiadających obywatelstwa niemieckiego, tzw. "rugi pruskie". Akcja ta objęła prawie 26 tysięcy osób. Z czasem nakazano nauczania religii w języku niemieckim i wprowadzono prawo nakazujące Polakom uzyskanie specjalnego zezwolenia na budowę domów (protest Michała Drzymały).

Działania rządów zaborczych wpływały na stosunek Polaków (zarówno elit uzmysławiających sobie swoją odrębność narodową, jak też w dużej mierze mas pozbawionych świadomości narodowej) wobec obcego panowania. Postawy te można podzielić na trzy kategorie:

lojalizm - współdziałanie w tworzeniu systemu wprowadzonego przez zaborcę,
legalna obrona interesów narodowych - tworzenie organizacji ekonomicznych, społecznych i politycznych akceptowanych przez władze zaborcze,
dążenia niepodległościowe - powstania zbrojne, ruchy konspiracyjne, zamachy na przedstawicieli władz zaborczych.