Komisja Edukacji Narodowej Korony Polskiej i W.Ks. Litewskiego
Srogie okoliczności i kłopotliwe zatrudnienia nie mogły przed prawodawczą Rzeczypospolitej troskliwością ukryć pierwszej narodów wszystkich potrzeby i istotnej towarzystwa ludzkiego twierdzy. Dostrzegła ona, że ćwiczenie i edukacja młodzi jest jedynym dla państw ciągłego uszczęśliwienia warunkiem. Czuje ta matka stroskana i widzi, że będąc na liczbie obywatelów uszkodzoną, na zdolności i przygotowaniu ich do usług swoich całe ubezpieczenie swoje zakładać powinna. Niechże jej nad tobą, godny politowania narodzie, czujność i pieczołowitość własnymi się ogłosi słowy!
Czytaj z uszanowaniem wypisany wiernie jej wyrok!
Ustanowienie Komisji nad edukacją młodzi narodowej szlacheckiej dozór mającej
Ponieważ Ociec Święty przez wydaną do wszystkich państw chrześcijańskich bullę, niebawnie w państwach Rzeczypospolitej publikowaną być mającą, skonfiskował institutum zakonu ks. jezuitów, którzy w kraju większą część funduszów, na edukacją młodzi destynowanych. i większą część edukacji, za dozwoleniem Rzeczypospolitej wieloma konstytucjami nadanym utrzymywali - więc ażeby z tych okoliczności Rzeczpospolita tak co do edukacji młodzi krajowej, jako też co do dóbr i majątków nie ponosiła uszczerbku, takowe czynimy rozrządzenie:
1-mo. Ustanawiamy Komisją w Warszawie odprawować się mającą do edukacji młodzi szlacheckiej pod protekcją Jego Królewskiej Mości Pana naszego Miłościwego, do której ex senatu et ministerio WW. Ignacego Massalskiego biskupa wileńskiego, książęcia Poniatowskiego biskupa płockiego, Sułkowskiego wojewodę gnieźnieńskie-go, Chreptowicza podkanclerzego litewskiego, ex ordine equestri Ignacego Potockiego pisarza litewskiego, książęcia Adama Czartoryskiego generała ziem podolskich, Andrzeja Zamoyskiego kawalera Orderu Orła Białego, Ponińskiego starostę kopajnickiego, wyznaczamy. Ta Komisja pod prezydencją wzmiankowanego J W. Imci księdza biskupa wileńskiego lub in absentia jego pod prezydencją pierwszego in ordine komisarzów odprawiać się będzie. Funkcja komisarzów teraz wyznaczonych do sejmu ordynaryjnego w roku, da Bóg, 1780 trwać ma, a naówczas, gdy się stanom Rzeczypospolitej tak zdawać będzie, ciż sami potwierdzeni albo odmienieni por sexennium też funkcją sprawować będą; w przypadku śmierci na którego z komisarzów albo złożenia komisarstwa per recessu officiosum od niego - Jego Królewska Mość Pan nasz Miłościwy inszego sposobem przepisanymi dla Komisji Skarbowej i Wojskowej w konstytucji 1764. substituere zechce. Odtąd tedy wszystkie generalnie akademie, gimnazja, kolonie akademickie, szkoły publiczne, żadnych nie wyłączając, z tym wszystkim, co tylko do wydosko-nalenia nauk i ćwiczenia w nich młodzi szlacheckiej ściągać się może, pod dozór i rozporządzenie Komisji tej oddajemy oraz ordynacji ułożenie względem czynności jej do aprobacji albo poprawy przez nas zlecamy.
2-do. Do funduszów w majątkach leżących i ruchomych ks. jezuitów JWW. lch Mć marszałkowie konfederacji koronnej i litewskiej wyznaczą lustratorów, według potrzeby po dwóch lub więcej do każdego kolegium i pod nim będących rezydencji, domów misji i dóbr wszystkich, używając do tej pracy, dla oszczędzenia kosztów, osób blisko tychże kolegiów, rezydencji domów i dóbr mieszkających obywatelów osiadłych. ...
Owóż dla nas, do nowej Komisji wyznaczonych, rozkaz najszacowniejszy, owóż, najmilsi współobywatele, jawna dla was dobroczynnej matki staranność; opatruje wam, kochani bracia, sama sposoby, jak byście w znakomite dla niej urastali podpory; zawdzięczajcież jej najpilniejszą ochotą i usiłowaniem. Daje nam Rzeczpospolita możność doskonalszej przygotowania potomności: chwytajmy się z naszej strony skwapliwie tego jedynego wypłacenia się Ojczyźnie środka. A tak połączywszy zobopólne chęci, miejmy się do tego zbawiennego dzieła i całe już upadłe Rzeczypospolitej nadzieje podnośmy czym prędzej; wszakże przykładu nauki ani prawidła doskonałości zasięgać z daleka nie będziemy. Patrzaj szlachetna młodzi, na swojego króla, to wszystko w nim jednym najdziesz, który protekcję edukacji twojej między zaszczyty majestatu swego pomieścić nie zbraniał się.
Z mocy przeto nam danej zalecamy wszystkim akademiom, szkołom i wszelkim nauki miejscom, ażeby w niczym najmniejszej nie czyniły przerwy i aby tak nauczyciele, jak uczniowie w spokojnej pracowitości nie odwiecznego rozrządzenia naszego doczekiwali. Rektorów zaś i przełożonych wszystkich jak najściślej obowiązujemy, ażeby in spatio sześciu niedziel stan szkół i nauk pod zwierzchnością swoją będących, jak najdokładniej opisany, do nas odsyłali pod adresem: do Komisji Edukacji Narodowej.
Nadto miłością dobra powszechnego ich zaklinamy, ażeby myśli swoje względem poprawy nauk, jako się zdać każdemu najlepiej będzie, nam oświadczyli upewniając, że cokolwiek najdziem pożytecznego istotnie dla obywatelskiej edukacji w ich radach, zachowawszy wdzięczność dla wynalazcy, wszytkiego tego użyć nie omieszkamy.
Dan w Warszawie, roku 1773, miesiąca października, dwudziestego czwartego, dnia.
Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, cz. II. Wybór tekstów i opracowanie: Stefan Ochmann i Krystyn Matwijowski, Wrocław 1986

Jaki to rodzaj źródła historycznego? Uzasadnij odpowiedź.