Władysław Herman i jego synowie – Zbigniew oraz Bolesław Krzywousty (poziom podstawowy)

utworzone przez | sty 5, 2023 | Historia, Na polskim tronie - Piastowie, Szkoła podstawowa

Po ucieczce Bolesława Szczodrego na Węgry władzę w państwie przejął jego młodszy brat – Władysław Herman. Rządził jednak nieudolnie. Znacznie silniejszą pozycję mieli jego synowie: Zbigniew i Bolesław. Jak wyglądała Polska piastowska w I połowie XII wieku?

W artykule:

Panowanie Władysława Hermana

Sytuacja po śmierci Władysława Hermana

Panowanie Bolesława Krzywoustego

Wojna z Niemcami w 1109 roku

Podbój Pomorza

Polityka wewnętrzna Bolesława Krzywoustego

Polityka zagraniczna władcy

Testament Bolesława Krzywoustego

Ocena panowania Bolesława Krzywoustego

Panowanie Władysława Hermana

W 1079 r. z kraju musiał uciekać Bolesław Szczodry. Władzę po nim przejął młodszy brat – Władysław Herman. Brakowało mu jednak wysokich ambicji. Nie starał się o uzyskanie korony królewskiej. Podczas jego panowania Polska ponownie stała się księstwem.

J. Matejko, „Władysław I Herman”,  rysunek z cyklu „Poczet królów i książąt polskich”, 1890-1892

Ryc. 1. J. Matejko, „Władysław I Herman”, rysunek z cyklu „Poczet królów i książąt polskich”, 1890-1892

Mapa przedstawiająca Polskę w czasach panowania Władysława Hermana (1079-1102). Granice jego księstwa zostały zaznaczone kolorem zielonym.

Ryc. 2. Mapa przedstawiająca Polskę w czasach panowania Władysława Hermana (1079-1102). Granice jego księstwa zostały zaznaczone kolorem zielonym.

Palatyn Sieciech

Jednym z przejawów słabości Władysława Hermana było uleganie wpływom możnych. Świadczy o tym chociażby pozycja palatyna Sieciecha (palatyn – wojewoda, zarządca dworu królewskiego i zastępca władcy w sprawach sądowniczych i wojskowych). Urzędnik wykorzystał nieudolność księcia i wzmocnił swoją pozycję. To on faktycznie rządził państwem. Był pierwszym opiekunem Bolesława Krzywoustego. Bił własną monetę oraz odzyskał (chwilowo) wraz z oddanym mu rycerstwem Pomorze Gdańskie.

Denar palatyna Sieciecha z II połowy XI w.  Awers (po lewej): symbol uznawany za znak palatyna Sieciecha.  Rewers (po prawej): krzyż kawalerski.

Ryc. 3. Denar palatyna Sieciecha z II połowy XI w. Awers (po lewej): symbol uznawany za znak palatyna Sieciecha. Rewers (po prawej): krzyż kawalerski.

Synowie Władysława Hermana – Zbigniew i Bolesław – sprzymierzyli się przeciwko palatynowi. Nie mogli pozwolić, by jego rola w państwie się zwiększyła. Bracia pokonali urzędnika, a palatyn został wygnany z kraju.

L. Chodźko, „Zbigniew”, XIX w.

Ryc. 4. L. Chodźko, „Zbigniew”, XIX w.

Podział państwa Władysława Hermana

Synowie wymusili na słabym Władysławie Hermanie podział kraju. Zbigniew otrzymał Wielkopolskę, Kujawy, ziemie sieradzką i łęczycką. Bolesław z kolei dostał Małopolskę i Śląsk. Mazowsze natomiast pozostało w rękach Władysława Hermana. Książę rządził tą ziemią do momentu swojej śmierci w 1102 r., następnie Mazowsze przypadło Zbigniewowi.

 Podział polskiego księstwa po śmierci Władysława Hermana w 1102 r. Obszar zaznaczony kolorem zielonym przypadł Zbigniewowi, a czerwonym – Bolesławowi Krzywoustemu.

Ryc. 5. Podział polskiego księstwa po śmierci Władysława Hermana w 1102 r.
Obszar zaznaczony kolorem zielonym przypadł Zbigniewowi, a czerwonym – Bolesławowi Krzywoustemu.

Sytuacja po śmierci Władysława Hermana

Władzę w państwie w 1102 r. przejęli synowie Władysława Hermana. Należy pamiętać, że Zbigniew i Bolesław byli braćmi przyrodnimi (mieli wspólnego ojca, jednak różne matki).

Zbigniew był władcą zachowawczym i podporządkował się cesarzowi niemieckiemu. Miał też poprawne stosunki z Pomorzanami. Jego przeciwieństwo stanowił Bolesław, który prowadził samodzielną politykę i wojował (m.in. na Pomorzu). Ponadto cieszył się uznaniem możnych i rycerstwa, którzy dzięki jego wyprawom mogli zdobyć łupy. Bolesław dążył do zachowania niezależności od Niemiec. Nie chciał także dzielić władzy z bratem i pragnął zjednoczyć państwo pod swoim zwierzchnictwem.

Konflikt braci

Żaden z braci nie chciał utracić władzy w państwie. Doprowadziło to do wojny między Zbigniewem a Bolesławem Krzywoustym. Z konfliktu zwycięsko wyszedł ten drugi, który zagarnął władzę zwierzchnią w państwie, a następnie w 1108 r. wygnał brata z kraju.

Panowanie Bolesława Krzywoustego

Bolesław Krzywousty jest postrzegany jako obrońca Polski i chrześcijaństwa. Prowadził aktywną politykę wewnętrzną i zagraniczną. W 1109 r. zwyciężył z Niemcami oraz podbił i schrystianizował Pomorze w latach 20. XII w. Tak wielkie sukcesy zaprzepaścił ustawą sukcesyjną, która weszła w życie w 1138 r.

Książęcy przydomek

Młodszy syn Władysława Hermana otrzymał przydomek „Krzywousty”. Co właściwie on oznacza?

Przydomek Bolesława pochodzi z XIII-wiecznych źródeł i został zapisany w języku polskim. Najprawdopodobniej nawiązuje do cech fizycznych władcy. Jan Długosz w swojej kronice zapisał, że „[…] miał on [Bolesław] usta po jednej stronie nieco skrzywione, zkąd zwano go Krzywoustym; nie szpeciło to jednak jego twarzy, dodawało jej owszem jakiegoś wdzięku”. Deformacja ust księcia miała być według XV-wiecznego kronikarza efektem chorych wrzodów.

Nie jest to jednak jedyna wersja. Inne wyjaśnienie tłumaczy, że przydomek wynika z krzywoprzysięstwa księcia. Według jeszcze innego opisu określenie Bolesława jako Krzywoustego powstało, ponieważ książę z grymasem patrzył na służalczą postawę ojca w stosunku do Niemiec i Czech.

 J. Matejko, „Bolesław Krzywousty”,  rysunek z cyklu „Poczet królów i książąt polskich”, 1890-1892

Ryc. 6. J. Matejko, „Bolesław Krzywousty”, rysunek z cyklu „Poczet królów i książąt polskich”, 1890-1892

Wojna z Niemcami w 1109 roku

Po pokonaniu Zbigniewa Bolesław Krzywousty został jedynym władcą zjednoczonego państwa. Jego brat nie mógł się jednak pogodzić z przegraną i wygnaniem z kraju. Zbigniew udał się więc do Henryka V, niemieckiego króla, by ten pomógł odzyskać mu władzę w państwie.

Przyczyny wojny z Niemcami

  • Zbigniew chciał odzyskać władzę w państwie;
  • król Niemiec udzielił Zbigniewowi pomocy w dążeniach politycznych;
  • Henryk V chciał wykorzystać konflikt między synami Władysława Hermana, by podporządkować sobie Polskę (łatwiej było mu to zrobić, gdy kraj był rozbity);
  • wojna domowa między Bolesławem a Zbigniewem osłabiła Polskę;
  • Henryk V postawił ultimatum Bolesławowi Krzywoustemu – Niemcy nie dokonają ataku, jeśli polski książę odda przyrodniemu bratu ziemie, uzna zwierzchnictwo cesarstwa oraz będzie płacił roczny trybut lub przyśle 300 rycerzy na niemieckie wyprawy wojenne;
  • Bolesław Krzywousty odrzucił niemieckie żądania, ponieważ ich akceptacja oznaczałaby poddanie się zwierzchnictwu zachodniego sąsiada.

Przebieg konfliktu – najważniejsze wydarzenia

  • 1109 r. armia niemiecka zaatakowała Polskę od zachodu, a Czesi (sojusznicy Niemiec) od południa.
  • Polskie rycerstwo nie miało szans na zwycięstwo w walce na dwa fronty. Bolesław Krzywousty prowadził więc wojnę podjazdową (wojna podjazdowa – taktyka polegająca na unikaniu przez słabszą stronę bitew i nękaniu oddziałów przeciwnika oraz jego zaplecza).
  • W 1109 r. doszło do obrony Głogowa. Najeźdźcom nie pomogły nawet machiny oblężnicze. Mieszkańcy Głogowa odparli siły niemieckie i czeskie, które poniosły liczne straty.
  • Mieszkańcy Śląska skutecznie bronili innych grodów, np. Wrocławia, Bytomia. Zmusiło to wrogów do wycofania się z Polski.

Skutki wojny z Niemcami

  • Bolesław Krzywousty odniósł zwycięstwo,
  • układy kończące konflikt potwierdziły niezależność państwa piastowskiego od Niemiec.
Sz. Kobyliński, „Obrona Głogowa”, XX w.

Ryc. 7. Sz. Kobyliński, „Obrona Głogowa”, XX w.

Ciekawostka
Czy wiesz, że obrona Głogowa w 1109 r. przeszła do legendy ze względu na duże bohaterstwo załogi grodu? Była ona mniej liczna od sił wroga. Pod grodem skupił swoje wojska Henryk V. Oddziały niemieckie już wcześniej bez większych problemów zdobywały fortyfikacje, często o wiele lepiej uzbrojone. Aby pokonać Głogów, Henryk V nakazał przywiązać do machin oblężniczych zakładników, w tym dzieci grodzian. Załoga i mieszkańcy grodu dzielnie stawili czoła najeźdźcy i nie poddali się. Ostatecznie niemiecki władca został zmuszony do zaprzestania oblężenia.

Powrót Zbigniewa do Polski

W 1111 r. Bolesław zezwolił przyrodniemu bratu na powrót z wygnania. Zbigniew ciągle domagał się podziału Polski na dwie części. Krzywousty nie chciał na to pozwolić. Oskarżył go o zdradę, nakazał pojmać i oślepieć. Tym samym książę stracił konkurenta i umocnił swoją pozycję jako jedynego władcy. W 1114 r. Zbigniew zmarł.

Społeczeństwo nie zaakceptowało postępowania wobec Zbigniewa. Bolesław musiał odbyć publiczną pokutę, by odkupić swoje winy.

Podbój Pomorza

Jednym z najważniejszych celów Bolesława Krzywoustego było odzyskanie Pomorza Wschodniego (Gdańskiego) i Zachodniego. Poszerzenie granic państwa w kierunku północnym zajęło księciu kilka lat. Podbój Pomorza Krzywousty rozpoczął w 1119 r. Dwa lata później Bolesław zajął Szczecin, by następnie wkroczyć na Rugię. W 1222 r. całe Pomorze znalazło się pod władzą piastowskiego władcy. Pomorze Wschodnie zostało włączone do Polski, a część zachodnia uzależniona od księcia.

Mapa przedstawiająca Polskę Bolesława Krzywoustego. Zwróć uwagę na przynależność Pomorza Wschodniego (Gdańskiego) i Zachodniego.

Ryc. 8. Mapa przedstawiająca Polskę Bolesława Krzywoustego. Zwróć uwagę na przynależność Pomorza Wschodniego (Gdańskiego) i Zachodniego.

Podbój Pomorza wiązał się z akcją chrystianizacyjną. Krzywousty chciał w ten sposób wzmocnić swoją władzę oraz zlikwidować wierzenia pogańskie. Ważną rolę w tych działaniach odegrał Otton z Bambergu, który przyczynił się do powstania dwóch nowych biskupstw na północy kraju: lubuskiego i kujawskiego.

Kopia XIV-wiecznej rzeźby przedstawiającej Ottona z Bambergu. Znajduje się w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie.

Ryc. 9. Kopia XIV-wiecznej rzeźby przedstawiającej Ottona z Bambergu. Znajduje się w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie.

Polityka wewnętrzna Bolesława Krzywoustego

Najważniejsze osiągnięcia Bolesława Krzywoustego w polityce wewnętrznej:

  • Bolesław Szczodry dokonał licznych fundacji na rzecz Kościoła, np. ufundował opactwo benedyktynów na Łysej Górze czy kościół św. Idziego w Inowłodzu;
  • wspierał rozwój kronikarstwa na ziemiach polskich, np. twórczość Galla Anonima;
  • ważnym sukcesem księcia było uzyskanie od papieża w 1136 r. w tzw. bulli gnieźnieńskiej potwierdzenia niezależności polskiego Kościoła od Niemiec;
  • książę wzmocnił znaczenie rodzimej monety.
Kościół św. Idziego w Inowłodzu (woj. łódzkie)

Ryc. 10. Kościół św. Idziego w Inowłodzu (woj. łódzkie)

Polityka zagraniczna władcy

Gdy Bolesław Krzywousty zakończył podbój Pomorza, skoncentrował się na polityce zagranicznej, jednak efekty okazały się marne. Stosunki z Węgrami i Czechami pogorszyły się, a pozycja polskiego księcia na arenie międzynarodowej osłabiła się. Przejawem tego było także złożenie cesarzowi niemieckiemu hołdu z Pomorza Zachodniego w 1135 r. w Merseburgu. Do unormowania stosunków z sąsiadami Polski doszło pod sam koniec panowania księcia.

Testament Bolesława Krzywoustego

Testament Bolesława Krzywoustego to jedno z najważniejszych zagadnień związanych z jego panowaniem. Była to ustawa sukcesyjna, która ustalała zasady, zgodnie z którymi miała funkcjonować Polska po śmierci księcia. Bolesław Krzywousty zmarł w 1138 r. Wtedy to w Polsce rozpoczął się okres rozbicia dzielnicowego.

Przyczyny powstania testamentu

  • państwo pierwszych Piastów miało charakter patrymonialny, co oznacza, że władcy traktowali je jako swoją własność, którą mogli swobodnie dysponować (np. dzielić między potomków);
  • Bolesław Krzywousty w chwili śmierci miał kilku żyjących synów (było ich 5), postanowił więc jasno określić zasady dziedziczenia władzy w Polsce;
  • książę obawiał się, że jeśli przekaże pełnię władzy najstarszemu synowi, to jego młodsi bracia zbuntują się przeciwko niemu;
  • Krzywousty wyciągnął wnioski z przeszłości i konfliktu ze Zbigniewem;
  • władca chciał zatroszczyć się o przyszłość kraju i zachować jedność polityczną.

Zasady ustanowione testamentem

  1. Zasada pryncypatu – polegała na tym, że władzę zwierzchnią nad pozostałymi książętami dzielnicowymi sprawował najstarszy książę (princeps).
  2. Zasada senioratu – mówiła o tym, że tron nie był dziedziczny, a władzę zwierzchnią sprawował najstarszy przedstawiciel dynastii piastowskiej (senior).

Powyższe zasady były ze sobą powiązane i miały zagwarantować sprawne funkcjonowanie państwa oraz współpracę między braćmi oraz ich potomkami.

Podział państwa na dzielnice

Ziemia
Dzielnica senioralna
(ziemia krakowska, sieradzka, łęczycka,
Pomorze Gdańskie i część Kujaw)
Śląsk i ziemia lubuska
Mazowsze
Wielkopolska
ziemia sandomierska
ziemia łęczycko-sieradzka
(oprawa wdowia)
Komu przypadła?
pierwszym seniorem został
Władysław II Wygnaniec
Władysław II Wygnaniec
Bolesław IV Kędzierzawy
Mieszko III Stary
Henryk Sandomierski
Salomea
Mapa przedstawiająca podział Polski w 1138 r. Autor mapy: K. Chariza i zespół.

Ryc. 11. Mapa przedstawiająca podział Polski w 1138 r. Autor mapy: K. Chariza i zespół.

Skutki powstania testamentu Krzywoustego

  • obowiązywanie zasad pryncypatu i senioratu;
  • synowie Bolesława Krzywoustego zyskali prawo do posiadania własnych dzielnic;
  • książęta sprawowali w swych dzielnicach rządy, jednak byli zobowiązani do posłuszeństwa seniorowi;
  • senior (najstarszy przedstawiciel dynastii piastowskiej) miał decydować o sprawach całego państwa;
  • senior otrzymywał dzielnicę senioralną (ze stolicą w Krakowie, miała według założeń być niepodzielna i niedziedziczna), która powinna zapewnić mu przewagę nad innymi książętami;
  • potomkowie Bolesława Krzywoustego szybko obalili zasadę senioratu i rozpoczęli między sobą bratobójcze walki;
  • Polska zaczęła się rozpadać na coraz mniejsze księstwa, przez co znacznie osłabła wewnętrznie i zewnętrznie.

Ocena panowania Bolesława Krzywoustego

Mocne strony panowania Bolesława Krzywoustego:

  • książę zwyciężył w wojnie domowej ze swoim bratem, co pozwoliło mu przejąć zwierzchnią władzę w państwie;
  • przez większość swoich rządów Bolesław utrzymał niezależność państwa;
  • Bolesław zwyciężył w wojnie z Niemcami w 1109 r.;
  • zasłynął jako dobry i dzielny wódz;
  • Krzywousty dokonał podboju Pomorza i uzależnił te ziemie od państwa polskiego;
  • władca prowadził akcję chrystianizacyjną na północy kraju;
  • przyczynił się do powstania dwóch nowych biskupstw na ziemiach polskich;
  • książę dokonał licznych fundacji i nadań na rzecz Kościoła;
  • w 1136 r. papież wydał tzw. bullę gnieźnieńską, która potwierdziła niezależność polskiej organizacji kościelnej od Niemiec;
  • władca wspierał rozwój kultury oraz kronikarstwa na ziemiach polskich;
  • chciał zadbać o przyszłość państwa i dlatego ogłosił statut określany też testamentem.

Słabe strony panowania Bolesława Krzywoustego:

  • Bolesław rozkazał wygnać Zbigniewa oraz oślepić swojego brata, w konsekwencji czego musiał odbyć publiczną pokutę;
  • w 1135 r. książę złożył hołd cesarzowi niemieckiemu w Merseburgu z Pomorza Zachodniego (ziemi ważnej pod względem strategicznym i gospodarczym);
  • jego relacje z sąsiadami nie zawsze układały się dobrze;
  • przed śmiercią książę ogłosił swój testament, który doprowadził do znacznego osłabienia Polski i rozbicia dzielnicowego.

Więcej informacji na temat panowania Władysława Hermana i Bolesława Krzywousetgo, a także rozbicia dzielnicowego znajdziesz w artykułach: 

  • Władysław Herman i jego następcy – Zbigniew i Bolesław Krzywousty (poziom ponadpodstawowy)”,
  • Bolesław Krzywousty (poziom ponadpodstawowy)”.

Władysław Herman i jego następcy – Zbigniew i Bolesław Krzywousty (poziom ponadpodstawowy) (czytaj)

Bolesław Krzywousty (poziom ponadpodstawowy) (czytaj)

Materiały źródłowe

Ilustracje

[Ryc. 1.] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wladyslaw_Herman.jpg, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 2.] https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/D1C729IE6, dostęp: 13.06.2022 r
[Ryc. 3.] https://onebid.pl/pl/monety-sieciech-palatyn-wladyslawa-hermana-denar-z-krzyzem-kawalerskim/198507, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 4.] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zbigniew.JPG, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 5.] Autor mapy: Kargul1965, źródło: ttps://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Mapa_podzia%C5%82u_Ksi%C4%99stwa_Polskiego_w_1102.jpg, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 6.] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Boleslav_III_of_Poland.jpg, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 7.] https://dglnews.pl/2021/08/24/wazny-dzien-w-historii-naszego-miasta/, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 8.] https://static.epodreczniki.pl/portal/f/res-minimized/Re1B9Prmk2aCn/2/1y192p2MthrbJYWbFjw86r8dqHfT4vua.jpg, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 9.] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Szczecin_Zamek_Ksiazat_Pomorskich_sw_Otton.jpg, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 10.] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kosciol_sw_Idziego_w_Inowlodzu.jpg, dostęp: 13.06.2022 r.
[Ryc. 11.] https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/D11m17qMn, dostęp: 13.06.2022 r.

Aleksandra

Aleksandra

Z wykształcenia nauczyciel historii i WOS-u. W wolnym czasie lubię podróżować i gotować. Jestem miłośniczką historii średniowiecza. W kręgu moich zainteresowań znajduje się także copywriting.

Ostatnie artykuły

Niemieckie wynalazki, które zmieniły świat

Niemieckie wynalazki, które zmieniły świat

Często nawet nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak niektóre wynalazki zrewolucjonizowały świat i ułatwiły nam życie. Oczywiście do czasu, aż nagle zabraknie przedmiotu codziennego użytku lub niespodziewanie ulegnie on awarii. Wiele zawdzięczamy Niemcom i ich pomysłom....

Nie trać czasu! – czyli o technikach zarządzania czasem

Nie trać czasu! – czyli o technikach zarządzania czasem

Kiedy zbliża się koniec semestru, liczba sprawdzianów i zadań domowych do oddania może być przytłaczająca! Z pomocą przychodzą techniki zarządzania czasem. Ułatwią Ci efektywniejsze wykorzystanie czasu przeznaczonego na naukę. W artykule:Po co korzystać z technik...

Wpis na blogu – jak napisać? (język angielski)

Wpis na blogu – jak napisać? (język angielski)

Wpis na blogu to jedna z form wypowiedzi pisemnej, z którą można się spotkać na egzaminie ósmoklasisty oraz na maturze podstawowej z języka angielskiego. Taki rodzaj tekstu charakteryzuje się tym, że może zawierać w sobie elementy innych form, np. recenzji,...

Wypowiedź pisemna – najważniejsze zasady (język angielski)

Wypowiedź pisemna – najważniejsze zasady (język angielski)

Tworząc wypowiedź pisemną w języku angielskim, uczeń powinien kierować się podstawowymi zasadami, które pomogą mu stworzyć dobrze napisany oraz poprawny tekst. Najważniejsze w pracach pisemnych jest to, by odnieść się do wszystkich punktów polecenia i je rozwinąć,...

Jak napisać dobry artykuł na maturze? (język angielski)

Jak napisać dobry artykuł na maturze? (język angielski)

Według słownika artykuł to tekst publicystyczny, naukowy, literacki zamieszczony w czasopiśmie lub w książce. Celem jego napisania jest publikacja. Obecnie artykuły ukazują się coraz częściej także w internecie. Od 2015 roku wspomniana dłuższa forma wypowiedzi...