Przykładowo:

W programie pozytywistów ostatecznie przeważała krytyka romantycznych ideałów. Odczuwano niechęć wobec nagłych zrywów narodowo-wyzwoleńczych, które doprowadziły jedynie do bezwładu. Zamiast nich propagowano ideę pracy. Nastąpiło „obniżenie ideałów”, które było nawet „utożsamiane z trywialnym materializmem”. Pozytywistów cechowało „uparte dążenie do uzwyczajnienia Polski”, co zbliżało ich raczej do myśli oświeceniowej niż romantycznej. Od wzniosłych celów ważniejsze były dla nich użyteczne działania, które mogły przynieść realne efekty.