Różnice, które występują w polszczyźnie spowodowane są kilkoma czynnikami. Najważniejsze z nich to:

• czynnik geograficzny - wpływa na terytorialne zróżnicowanie polszczyzny zwłaszcza w zakresie słownictwa i wymowy. W wyniku działania tego czynnika wykształciły się dialekty (małopolski, mazowiecki, śląski, wielkopolski), w obrębie których występują gwary, np. śląska, podhalańska.
• czynnik socjalny - na sposób wypowiedzi i dobór słownictwa wpływa wykształcenie - mowa niewykształconej ludności miast określana jest gwarą miejską. Obecność języków środowiskowych uwarunkowana jest występowaniem pewnych grup społecznych, np. młodzieży, studentów. Istnienie grup zawodowych doprowadziło do wykształcenia się profesjolektów (języków zawodowych) bogatych w profesjonalizmy. Należy do nich język prawniczy lub medyczny.
• forma wypowiedzi - może być ustna lub pisemna. 
• typ kontaktu językowego i sytuacja komunikacyjna - język jednej osoby może różnić się ze względu na to, z kim rozmawia i w jakiej sytuacji. Odmiana oficjalna języka polskiego jest staranniejsza, zatem będzie wykorzystywana w wypowiedziach pisemnych lub ustnych o charakterze oficjalnym, gdy nadawca i odbiorca się nie znają albo kiedy występują jako przedstawiciele określonych grup społecznych czy zawodowych. Natomiast odmiana nieoficjalna charakteryzuje się mniejszą starannością i występuje w sytuacjach codziennych.