W latach 80. XX w. ZSRR znalazł się w głębokim kryzysie gospodarczym, społecznym, politycznym i międzynarodowym. Jego źródła tkwiły w niewydolności systemu komunistycznego i centralnie planowanej gospodarki.

• Kryzys gospodarczy wynikał z niskiej wydajności pracy, przestarzałych technologii, marnotrawstwa oraz nadmiernej biurokracji. Państwo przeznaczało ogromne środki na przemysł ciężki, zbrojenia i wspieranie ruchów komunistycznych na świecie, zaniedbując produkcję dóbr konsumpcyjnych. Powodowało to niedobory żywności i podstawowych towarów oraz obniżenie poziomu życia ludności.
• ZSRR był silnie uzależniony od eksportu ropy naftowej, gazu i innych surowców. Spadek ich cen w latach 80. ograniczył dochody państwa i utrudnił finansowanie jego mocarstwowej polityki.

• Sytuację pogarszał wyścig zbrojeń ze Stanami Zjednoczonymi. Prezydent Ronald Reagan zwiększył amerykańskie wydatki wojskowe i zapowiedział program „gwiezdnych wojen”. ZSRR nie był w stanie skutecznie konkurować z USA bez dalszego osłabiania własnej gospodarki.
• Dużym obciążeniem była również wojna w Afganistanie w latach 1979-1989. Interwencja pochłaniała znaczne środki finansowe, przynosiła straty w ludziach i obniżała międzynarodowy prestiż ZSRR. Armia radziecka nie zdołała pokonać mudżahedinów wspieranych między innymi przez Stany Zjednoczone.
• Kryzys społeczny przejawiał się spadkiem jakości edukacji i opieki medycznej, narastaniem alkoholizmu, korupcji oraz niezadowolenia obywateli. Rosła różnica między oficjalną propagandą a rzeczywistymi warunkami życia.
• Kryzys polityczny wynikał ze skostnienia władz komunistycznych. Po śmierci Leonida Breżniewa w 1982 r. krajem kierowali krótko Jurij Andropow i Konstantin Czernienko. Częste zmiany przywódców, podeszły wiek działaczy i rozbudowana biurokracja świadczyły o niezdolności władz do przeprowadzenia koniecznych reform.
• Symbolem niewydolności systemu stała się katastrofa elektrowni atomowej w Czarnobylu 26 kwietnia 1986 r. Ujawniła ona zaniedbania techniczne, niekompetencję władz oraz ich skłonność do ukrywania informacji przed społeczeństwem.

W 1985 r. przywódcą ZSRR został Michaił Gorbaczow, który podjął próbę ratowania państwa. Ogłosił program pieriestrojki, czyli przebudowy gospodarki i państwa, głasnosti, czyli jawności życia publicznego, oraz uskorienija, czyli przyspieszenia rozwoju gospodarczego. Ograniczył także wydatki wojskowe, rozpoczął rozmowy rozbrojeniowe z USA i wycofał wojska z Afganistanu.

Reformy Gorbaczowa nie usunęły jednak problemów. Częściowe zmiany gospodarcze pogłębiły chaos i niedobory, a głasnost umożliwiła otwartą krytykę partii komunistycznej oraz ujawnienie jej nadużyć. Ożywiły się również ruchy narodowe w republikach związkowych, domagające się większej samodzielności lub niepodległości.

W rezultacie kryzys lat 80. doprowadził do osłabienia władzy KPZR, utraty kontroli nad państwami bloku wschodniego oraz rozpadu ZSRR w 1991 r. Reformy Gorbaczowa, zamiast uratować system komunistyczny, przyspieszyły jego upadek.