W XV i XVI wieku duży wpływ na rozwój kultury, sztuki i nauki w Rzeczpospolitej miały idee humanistyczne. Zgodnie z jej hasłami odnoszącymi się do antropocentryzmu i powrotu do kultury antycznej w polskiej sztuce doby początków nowożytności  doszło do przemian. W tym czasie głównym ośrodkiem krzewienia idei humanistycznych był dwór ostatnich Jagiellonów. To stamtąd nowe mody i wzory później przenikały do pozostałych części królestwa.

Dzięki odrodzeniu instytucji mecenatu w Polsce rozwinęła się kultura i sztuka. Pierwszym znanym mecenasem został sam król Zygmunt Stary, który doprowadził do przebudowy Zamku Królewskiego na Wawelu pod czujnym okiem włoskich architektów Franciszka Florentczyka i Bartłomieja Berrecci. Do najważniejszych osiągnięć architektonicznych tego czasu należy Kaplica Zygmuntowska. 

W dziedzinie nauki wieloletnie badania Mikołaja Kopernika nad teoria heliocentryczną przyczyniły się do powstania przełomu kopernikańskiego, który na zawsze zmienił postrzeganie świata. Ponadto w celu włączenia idei humanistycznych, dbających o wartość człowieka jako przedmiotu i podmiotu badań przeprowadzono reformy na uniwersytetach. Do dotychczas scholastycznych zajęć wprowadzono humaniora, w czasie których czytano na głos i komentowano dzieła klasycznych autorów. Ponadto ciekawość humanistów przedostała się także na polskich myślicieli, którzy nie ograniczali się jedynie do jednego przedmiotu swoich badań. Tak np. Mikołaj Kopernik znany astronom był równocześnie lekarzem, ekonomistą oraz matematykiem.

W literaturze upowszechniła się twórczość w języku polskim. W swoich dziełach wybitni polscy pisarze i poeci dokonywali syntezy humanizmu i polskiej tradycji kulturowej przyczyniając się do powstania humanizmu szlacheckiego. Do czołowych przedstawicieli tego nurtu należeli Mikołaj Rej i Jan Kochanowski.