Reformacja:

Przyczyny:

• niemoralne prowadzenie się duchownych, przywiązanie do dóbr doczesnych (bogactw i godności);
• szerzące się w Kościele - symonia i nepotyzm;
• sprzedaż odpustów;
• łamanie kościelnej dyscypliny przez duchownych;
• zeświecczenie kleru;
• łączenie dla zysku kilku stanowisk kościelnych, przez co duchowni nie spełniali swoich podstawowych obowiązków (częsta nieobecność biskupów w diecezjach i proboszczów w parafiach).

Skutki:

• rozłam w Kościele katolickim;
• podział Europy na kraje katolickie i protestanckie; 
• upadek uniwersalizmu religijnego, jednoczącego Europę w epoce średniowiecza; 
• rozwój poszczególnych kultur narodowych;
• zwycięstwo reformacji w części Niemiec, północnych Niderlandach, Danii, Szwecji, Norwegii oraz Anglii; 
• wojny religijne, które przez blisko 200 lat niepokoiły Europę. Areną walk były głównie Niemcy, Francja i Niderlandy. W 1618 r. wybuchł konflikt, który swym zasięgiem objął niemal wszystkie europejskie kraje - wojna trzydziestoletnia;
• ugruntowanie podziału politycznego oraz religijnego Niemiec. W 1555 r. zawarto pokój w Augsburgu, na którym uchwalono zasadę „cuius regio eius religio” – „czyja władza tego religia”. Każdy władca niemiecki decydował o wyznaniu swoich poddanych. Ci, którzy się z nim nie zgadzali opuszczali dany kraj  –skutkiem były migracje;
• reformacja przyczyniła się do zmiany światopoglądu ówczesnych Europejczyków - ludzie odeszli od ślepej wiary;
• nietolerancja religijna - cechująca zarówno katolików, jak i protestantów.