Etapy wyboru króla w czasie  pierwszej elekcji viritim:

1. Zwołanie sejmu konwokacyjnego - w czasie bezkrólewia interrex, którym każdorazowo był prymas Polski zwoływał sejm konwokacyjny, na którym ustalano pacta conventa dla nowego monarchy oraz czas i miejsce przeprowadzenia elekcji.

2. Zwołanie sejmu elekcyjnego - zgodnie z zasadami wolnej elekcji w głosowaniu mógł wziąć każdy szlachcic. Docelowym miejscem elekcji był Kamień pod Warszawą, gdzie zebrało się ok. 40 tys. szlachciców. Elekcja podzielona była na dwa etapy. W pierwszym etapie nad kandydaturami miał debatować sejm, następnie kandydatury te przedstawiano pozostałej szlachcie. Pod koniec sejmu prymas zbierał głosy z poszczególnych obozów szlachty. W czasie pierwszej elekcji kandydatami do tronu polskiego byli: Ernest Habsburg, car Rosji Iwan IV, król Szwecji Jan III Waza oraz książę Francji Henryk Walezy.  Spośród nich szlachta wybrała kandydata francuskiego.

3. Zwołanie sejmu koronacyjnego - odbywał się w Krakowie. W czasie jego obrad król przysięgał przestrzegać artykułów henrykowskich i uzgadniał szczegóły pacta conventa. Dopełnieniem uroczystości była koronacja dokonana przez prymasa. 

Przebieg drugiej elekcji:

Po ucieczce króla Henryka Walezego z Polski w 1574 r. szlachta polska postawiła elektowi ultimatum, które zobowiązywało Walezego do powrotu do Polski do 12 maja 1575 r. Król nigdy do Rzeczpospolitej nie powrócił. 

12 maja 1575 r. odbył się zjazd szlachecki pod Stężycą, w czasie którego szlachta dyskutowała nad kandydatami do tronu, którymi stali się: Maksymilian II Habsburg, Mikołaj Sienicki i Jan Zamoyski. Brak jednolitego zdania co do kandydatury spowodował, że szlacht doszła do wniosku, że zjazd nie jest sejmem i nawet nie mogą ogłosić bezkrólewia. 

Trudna sytuacja Rzeczpospolitej, która w tym czasie padła ofiarą najazdu tatarskiego wymagała szybkich decyzji odnośnie obsadzenia tronu królewskiego. Wedle szacunków w niewoli miało się znaleźć ponad 50 tys. ludzi. 

W październiku 1575 r. zebrał się sejm konwokacyjny, na którym wysunięto kandydaturę cesarza Maksymilian II, syna Iwana Groźnego Fiodora, króla Szwecji Jana III Wazy oraz księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego. 

W grudniu 1575 r. odbyła się podwójna elekcja. Bez porozumienia ze szlachtą prymas Jakub Uchański ogłosił królem cesarza Maksymiliana. Wśród szlachty wywołało to falę niezadowolenia, choć sami nie mogli dojść do porozumienia w kwestii własnego kandydata. Wówczas kanclerz Jan Zamoyski zaproponował kandydaturę siostry Zygmunta Augusta Anny Jagiellonki, która miała wyjść za księcia Siedmiogrodu. Pomysł ten cieszył się powszechnym uznaniem. 

W lutym 1576 r. Stefan Batory zaprzysiągł artykuły henrykowskie i pacta conventa, a w kwietniu wziął ślub z Anną Jagiellonką, po którym został koronowany na króla Polski.