Sytuacja w Królestwie Polskim i na ziemiach zabranych po upadku powstania styczniowego

Po upadku powstania styczniowego (1864 r.) wobec Polaków mieszkających na obszarze Królestwa Polskiego oraz ziemiach zabranych zastosowano okrutne represje. Tysiące powstańców rozstrzelano, bądź powieszono bezpośrednio po schwytaniu. W wyniku licznych procesów sądowych Polaków skazywano na katorgę oraz służbę w karnych oddziałach armii rosyjskiej. Ponad 10 tysięcy powstańców zesłano na Sybir lub w głąb Rosji, skonfiskowano tysiące majątków szlacheckich na terenach Kongresówki oraz na ziemiach zabranych. Wielu Polaków udało się na emigrację. Dotkliwe represje spotkały także Kościół. Władze carskie konfiskowały dobra kościelne, likwidowały klasztory. Rozpoczęto zwalczanie Kościoła unickiego w Królestwie Polskim.

Na terenie całego kraju wprowadzono nieustający stan wojenny. Władzę oddano generalnym-gubernatorom, co oznaczało bezterminowe rządy armii i policji, Podjęto kroki zmierzające do całkowitego zniesienia odrębności Królestwa Polskiego. W 1864 r. został powołany Komitet Urządzający, którego pracami kierował carski namiestnik. W Petersburgu powstał Komitet do spraw Królestwa. Celem obydwu instytucji była jak najszybsza unifikacja ziem polskich z Rosją. Ostatecznym aktem represji wobec powstańców było zastąpienie nazwy Królestwo Polskie - Krajem Nadwiślańskim (ros. Priwislinskij Kraj), nastąpiła także likwidacja herbu Królestwa z wizerunkiem Orła Białego.

Szybko przystąpiono do rusyfikacji podbitych ziem. Jednym z pierwszych jej przejawów była likwidacja szkolnictwa polskiego. Język polski stał się językiem nadobowiązkowym. Po 1885 r. to język rosyjski stał się językiem wykładowym we wszystkich typach szkół. W ramach szkolnictwa wyższego zlikwidowano Szkołę Główną w Warszawie a na jej miejsce utworzono uniwersytet rosyjski (w 1869 r.). Obowiązkowe treści nauczania były dobrane tak, aby mogły szerzyć kult cara, dążono do całkowitego wynarodowienia Polaków. Wspomagał je system donosicielstwa i nadzoru policyjnego wprowadzony przez kuratora warszawskiego okręgu szkolnego - Aleksandra Apuchtina. Okres jego działalności w Królestwie Polskim nazwano "nocą apuchtinowską".