Polityka prowadzona przez Michaiła Gorbaczowa doprowadziła do odrodzenia dążeń niepodległościowych w części republik ZSRR. Za odzyskaniem własnej państwowości najsilniej opowiadały się: Litwa, Łotwa, Estonia (a także Zakaukazie). 

• 11 III 1990 r. Litwa ogłosiła  niepodległość. Nie uznało jej jednak żadne z państw, do Wilna zostało skierowane wojsko. Moskwa zarządziła blokadę państw nadbałtyckich. Wstrzymano dostawy ropy, gazu oraz energii elektrycznej. W styczniu 1990 r. dążenia niepodległościowe odżyły. W starciach z Sowietami zginęło 13 cywili, a 700 zostało rannych. W skutek dalszych działań - Litwa odzyskała niepodległość i błyskawicznie stała się członkiem NATO. 
• W 1991 r. z ZSRR wystąpiły kolejno: Estonia, Łotwa, Ukraina, Białoruś i pozostałe republiki.
• Z18/19 sierpnia 1991 r. doszło do próby puczu wojskowego (pucz moskiewski, pucz sierpniowy) i odsunięcia Michaiła Gorbaczowa od władzy. Borys Jelcyn zdelegalizował KPZR.
• 8 XII 1991 r. w skutek spotkania III polityków: Leonida Krawczuka z Ukrainy, Stanisława Szuszkiewicza z Białorusi i Borysa Jelcyna z Rosji zdecydowano o rozwiązaniu ZSRR i utworzeniu na to miejsce Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP). W tym samym roku Układ Warszawski przestał istnieć. 
• Datę 26 XII 1991 r. - uznaje się za oficjalny koniec ZSRR. Do tego czasu większość republik ogłosiła niepodległość.