Arcybiskupstwo gnieźnieńskie istniejące od 1000 roku i obejmujące ziemie całej Polski było widomym znakiem jedności kraju. Podobną rolę odgrywał kult świętych patronów: Wojciecha i Stanisława. 

Polacy wierzyli, że dzięki Bożej mocy nastąpi zjednoczenie rozdrobnionego państwa. Będzie ono podobne do cudownego zrośnięcia się części ciała krakowskiego biskupa Stanisława. 

Ważną rolę w dziele krzewienia świadomości etnicznej Polaków odgrywała twórczość autorów duchownych. Kronikarz i biskup krakowski - Wincenty Kadłubek na stronicach Kroniki Polskiej pielęgnował pamięć o wspolnej etymologii Polaków, uczył dumy z historii. Rzecznikiem zjednoczenia państwa polskiego był arcybiskup Jakub Świnka, który w rozbiciu dzielnicowym dostrzegał zagrożenie dla jedności Kościoła w Polsce.