Do przyczyn procesów dezintegracyjnych w Europie Środkowej i Wschodniej pod koniec XX wieku należy zaliczyć:

1. Różnice w poziomie rozwoju gospodarczego poszczególnych obszarów państwa oraz transformacja systemowa (było to między innymi przyczyną rozpadu Czechosłowacji).

2. Kryzys władzy centralnej i problemy gospodarcze, na przykład będące efektem dominacji własności państwowej (doprowadziły między innymi do rozpadu ZSRR).

3. Niedemokratyczne systemy rządów i brak wolności obywatelskich, które powodowały niezadowolenie społeczne i doprowadziły do rozpadu ZSRR.

4. Budząca się świadomość narodowa wielu narodów zamieszkujących ZSRR.