Albert Moukheiber

Twój mózg płata ci figle

Heurystyki pozwalają nam wykonywać wszelkie drobne, niezbędne w codziennym życiu czynności, bez zwracania na nie uwagi. Zdarza się jednak, że odruchowa myśl zbyt szybka i uproszczona może prowadzić do błędów. Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky nazwali błędami poznawczymi takie błędy w myśleniu, które prowadzą do mylnych ocen, a także nielogicznych lub irracjonalnych interpretacji danej sytuacji. Na przykład zdarza się czasem, że podejmujemy decyzje zbyt szybko i na podstawie zbyt ograniczonej liczby elementów, które uznajemy za reprezentatywne. Taki błąd nazwali oni heurystyką reprezentatywności. W ramach eksperymentu Kahneman i Tversky chcieli pokazać, że czasem przedkładamy informacje spersonalizowane nad statystyczne. Przedstawili oni studentom kilka typowych profili osobowościowych, opisując tylko pewne specyficzne ich cechy. Na przykład Steve’a scharakteryzowano następująco: „Bardzo nieśmiały i powściągliwy, zawsze pomocny, ale niezbyt zainteresowany otoczeniem. Łagodny, metodyczny, ceni ład i porządek”. Następnie badacze poprosili studentów, by odgadli, jaki jest zawód Steve’a: rolnik czy księgarz? Ze względu na stereotypy osobowościowe związane z tymi dwoma zawodami większość studentów odpowiedziała, że Steve zapewne jest księgarzem. Nie pomyśleli, że na świecie jest o wiele więcej rolników niż księgarzy, co było kluczowym elementem, który należało wziąć pod uwagę, dokonując wyboru. Uczestnicy, niewiele myśląc, zastosowali metodę heurystyczną opartą na częściowej informacji (cecha osobowościowa) i uzyskali szybką, ale nieprecyzyjną i potencjalnie fałszywą odpowiedź. Innym częstym błędem, który też może nas zmylić, jest efekt zakotwiczenia. Słuchając czyjejś wypowiedzi, mamy skłonność do zapamiętania pierwszej z usłyszanych informacji. Jeśli na przykład podczas rekrutacji przedstawiono nam dwóch kandydatów, z których pierwszy jest „sympatyczny i odpowiedzialny, ale nieco wybuchowy”, a drugi „nieco wybuchowy, ale sympatyczny i odpowiedzialny”, to raczej pozytywnie nastawimy się do pierwszego, chociaż obaj mają takie same cechy charakteru.

Albert Moukheiber, Twój mózg płata ci figle, przeł. J. Landorf, J. Lembas, Kraków 2022.

Zadanie 16.

Heurystyki w rozumieniu przyjętym przez Alberta Moukheibera są nawykami. Rozstrzygnij, czy ta ich charakterystyka wystarczy, by uznać je za cnoty w sensie
Arystotelesowskim. Uzasadnij swoją odpowiedź, przywołując Arystotelesowskie określenie cnoty.

---

Rozstrzygnięcie: Charakterystyka heurystyk, w świetle której są one nawykami, nie wystarczy, by uznać je za cnoty w sensie Arystotelesowskim.

Uzasadnienie: Według Arystotelesa cnota to trwała dyspozycja, za sprawą której człowiek staje się dobry i dzięki której odpowiednio spełnia właściwe sobie funkcje, wynikające z jego rozumnej natury. Tak rozumianą cnotę można w sobie wypracować poprzez powtarzanie dobrych działań, tak iż staje się ona trwałym przyzwyczajeniem jednostki. Jednak w przeciwieństwie do nawyku, czyny cnotliwe dokonują się z pełną ich świadomością. Natomiast nawyki są czynnościami zautomatyzowanymi, nie zawsze utrwalanymi i dokonywanymi świadomie.